Wody, deformacje i dane – jak chronić mieszkańców i prowadzić inwestycje na terenach pogórniczych?

Piotr Otawski, Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska oraz Stowarzyszenie Gmin Górniczych po raz drugi spotykają się podczas Szkoły Eksploatacji Podziemnej, by rozmawiać o tym, co dla samorządów jest dziś „testem transformacji”: wody, deformacje terenu i dane, które rozstrzygają o bezpieczeństwie mieszkańców oraz realnych możliwościach inwestowania na terenach pogórniczych. Zainteresowanie dyskusją deklaruje także Główny Geolog Kraju (GGK) – bo to właśnie tu lokalne ryzyka i potrzeby gmin zderzają się z państwową polityką surowcową i standardami bezpieczeństwa.

Transformacja na poziomie gmin zaczyna się nie od haseł, tylko od ryzyk: wody, deformacji terenu i jakości danych, które decydują o tym, czy da się bezpiecznie planować inwestycje i skutecznie chronić mieszkańców. Dlatego podczas XXXV Szkoły Eksploatacji Podziemnej sesja samorządowa wraca w formule praktycznego forum – przygotowana wspólnie ze Stowarzyszeniem Gmin Górniczych – jako konsekwentnie budowana platforma dialogu tam, gdzie skutki likwidacji kopalń widać najbardziej bezpośrednio.

Gościem specjalnym sesji będzie Piotr Otawski, a obrady poprowadzi prof. Krzysztof Tajduś (Instytut Mechaniki Górotworu PAN / AGH). Oś tematyczna koncentruje się na bezpiecznym likwidowaniu kopalń oraz na bezpieczeństwie transformacji w wymiarze lokalnym: zagrożeniach wodnych, deformacjach terenu (w tym zapadliskach), ochronie infrastruktury i mienia, a także na dostępności danych niezbędnych do decyzji inwestycyjnych, planistycznych i kryzysowych. Sesja ma wyraźnie wdrożeniowy charakter – celem jest przełożenie wiedzy eksperckiej na rekomendacje, które gminy mogą stosować „od jutra”.

— Najbardziej zależy mi na tym, żeby samorządy nie zostawały z problemem same – ani w papierach, ani w terenie. W regionach pogórniczych dane hydrogeologiczne, geodezyjne i górnicze nie są archiwum: to element systemu bezpieczeństwa gminy. Chcemy zbudować stały kanał współpracy, w którym samorząd dostaje wspólny język ryzyka, dostęp do danych i zasady współdziałania z instytucjami państwa – tak, aby inwestycje i decyzje planistyczne dało się prowadzić bez ryzykowania bezpieczeństwa ludzi — podkreśla Artur Dyczko, szef Komitetu Organizacyjnego SEP, dyrektor Oddziału Górnośląskiego PIG-PIB.

Istotnym kontekstem obrad jest współpraca Państwowego Instytutu Geologicznego – PIB i Wyższego Urzędu Górniczego na rzecz bezpiecznej transformacji regionów pogórniczych: od podejścia do oceny ryzyka i kierunków monitoringu po usprawnianie przepływu informacji pomiędzy instytucjami państwa a samorządami. W tym ujęciu dane nie są wyłącznie „dokumentacją” – stają się narzędziem komunikacji ryzyka, planowania przestrzennego i prowadzenia inwestycji na terenach obciążonych skutkami wieloletniej eksploatacji.

Program prowadzi uczestników od perspektywy instytucji odpowiedzialnych za nadzór i organizację likwidacji, przez narzędzia wspierające decyzje samorządów, aż po debatę ukierunkowaną na wnioski. Ważne miejsce zajmuje Instytut Mechaniki Górotworu PAN (IMG PAN) – ośrodek o ugruntowanej renomie w analizie deformacji górotworu i bezpieczeństwa infrastruktury, z doświadczeniem wyniesionym także z procesów transformacji niemieckiego górnictwa (w tym w podejściu do oceny ryzyka, monitoringu i minimalizacji skutków zakończenia eksploatacji dla otoczenia).

W części narzędziowej akcent położono na to, co dla gmin kluczowe: monitoring i prognozowanie reakcji w kontekście wód podziemnych, modelowanie jako wsparcie decyzji planistycznych oraz studia przypadków pokazujące napięcie między potrzebą inwestycji a odpowiedzialnością za bezpieczeństwo mieszkańców. Kulminacją będzie moderowana debata samorządowa, której celem jest zebranie konkretnych rekomendacji – od minimalnego „pakietu bezpieczeństwa” dla gmin pogórniczych, po standardy udostępniania danych i zasady współpracy w działaniach pilnych.