Tragedia górnośląska w cieniu kopalnianych wież

Wystawa przygotowana przez Instytut Korfantego

Instytut Korfantego przypomina, że na skutek działalności Armii Czerwonej, często przy bierności władz komunistycznych w Polsce, na terenie Górnego Śląska doszło do masowych prześladowań ludności polskiej – morderstw, gwałtów, grabieży oraz deportacji tysięcy osób na wschód do niewolniczej pracy. Były one punktem kulminacyjnym wydarzeń określanych mianem Tragedii Górnośląskiej.

Przez ponad 40 lat, w czasach rządów komunistycznych, Tragedia Górnośląska pozostawała tematem przemilczanym i zakazanym. Dopiero po 1989 roku możliwe stało się podjęcie badań i publicznej dyskusji o tym, co przez dekady było nierozliczoną traumą pokoleń – ofiar i ich rodzin.

Wystawa „Trauma Pokoleń. Tragedia Górnośląska” została przygotowana z okazji 80. rocznicy tych wydarzeń. Rok 2025, ogłoszony Rokiem Tragedii Górnośląskiej przez Województwa Śląskie i Opolskie oraz Sejm i Senat RP, stanowi szczególną okazję do ich upamiętnienia.

Historia Kopalni węgla kamiennego ,,Polska" , do której należały odrestaurowane wieże rozpoczyna się w roku 1873. Wtedy to z połączenia pól górniczych powstała kopalnia ,,Deutschland", jej włascicielem był Guido Henckel von Donnersmarck. Po roku 1922 zmieniono jej nazwę na ,,Niemcy" a w roku 1937 na ,,Polska".  W roku 1995 zaprzestano wydobycia na skutek wyczerpania złóż węgla kamiennego. Obecnie pamiątkami po kopalni ,,Polska" są budynki dyrekcji kopalni (obecnie komenda policji w Świętochłowicach) oraz dwie wieże wyciągowe. Obecny obiekt obejmuje dwie zrewitalizowane wieże Kopalni Węgla Kamiennego o budowie czterokondygnacyjnej - trzy pierwsze kondygnacje powstały na rzucie kwadratu, czwarta nadwieszona – prostokątna, wsparta na metalowej konstrukcji wsporników od strony wschodniej. Tego typu konstrukcja jest bardzo rzadko spotykana na naszym terenie. Kompleks produkcyjny szybów I i II wraz z maszynami, warsztatami i halą przetwornic uznany został za budynki i budowle unikalne, nie tylko na skalę kraju, ale całej Europy.

Pierwsza z wież to Wieża Basztowa, wybudowana w  roku 1908 do obsługi poziomu 180 m. Wysokość 29,7 m (32,5 m). Druga to Wieża Kozłowa - wybudowana 1891 r. służyła do obsługi poziomu 225 m. Wysokość wieży ok. 23 m.  W 2015 roku Wieże KWK Polska trafiły pod skrzydła Centrum Kultury Śląskiej w Świętochłowicach  -  nie tylko szybko stając się  jednym z obiektów Szlaku Zabytków Techniki, ale przede wszystkim ważnym punktem kulturalnym miasta i regionu.

RYS HISTORYCZNY

Kopalnia Węgla Kamiennego „Polska” (pierwotna nazwa „Deutschland”) powstała 24 października 1873 przez połączenie pól górniczych: „Bohlen”,”Gefäll”, „Faustin”, „Hexenkessel”. Właścicielem był Guido Henckel von Donnersmarck. Eksploatację kopalni rozpoczęto w 1872 wraz z następującymi kopalniami i polami górniczymi: „Fausta”, „Falvabanhof”, „Ottilie”, „Guttmannsdorf”, „Heyduck”, „Kleinigkeit”, „Bohlen” I i II, „Faustin” II-VIa, „Gutt Glück”, „Hugo” II i „Kalina” II. Do 1922 kopalnia nosiła nazwę „Deutschland”. Od 1922 do 1937 nazywała się „Niemcy”, a 3 maja 1937 roku nadano jej nazwę „Polska”. Po II wojnie światowej kopalnia należała do Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego. 1 stycznia 1972 roku została połączona z kopalnią „Prezydent” w Chorzowie pod nazwą „Polska”. W 1979 roku wydobycie roczne połączonej kopalni wynosiło 2 037 838 ton. Oficjalnie przestała istnieć w 1995.

Zdjęcia: dr Michał Sikora z Instytutu Korfantego