Lipiny - dumne z górniczej i powstańczej przeszłości

Lipiny, kiedyś górnicza gmina, teraz już bez kopalń, za to z górniczymi akcentami

Pierwsza wzmianka o nich pojawiła się w 1802 roku w akcie sprzedaży dóbr rycerskich  Chropaczów wraz z folwarkiem „Lipina” hrabiemu Hesji – Jerzemu Karolowi. Są dwie hipotezy dotyczące nazwy Lipin. Jedni wywodzą ją od nazwiska ekonoma Lipiny, który był swego czasu jedynym mieszkańcem tej okolicy, drudzy twierdzą, że to pochodna okolicznego krajobrazu, bogatego w drzewa lipy.

Lipiny na początku były tylko folwarkiem w granicach Chropaczowa. Na tych  terenach w pierwszej połowie XIX wieku wyrosły kopalnie i huta. To spowodowało wzrost liczby mieszkańców, a w konsekwencji utworzenie w 1875 roku samodzielnej gminy Lipiny. Funkcjonowały tam już wtedy kościół, szkoła i straż pożarna.

Największym posiadaczem ziemskim i magnatem przemysłowym był ród Donnersmarcków, w których władaniu pozostawał tzw. obszar dworski. Na początku XX wieku postawiono w Lipinach dwa ratusze: jeden dla samorządnej gminy, drugi dla obszaru dworskiego. Pierwszy wzniesiono w latach 1907-1908 przy obecnej ulicy Chorzowskiej. Plany sporządziła firma Overkott & Foehre z Wrocławia. Budynek posadowiono na planie litery L; posiada dwie kondygnacje. Ściany wymurowano z cegły i oblicowano cegłą klinkierową. Charakterystycznymi elementami są ośmioboczna wieża z blaszanym hełmem oraz wykusz. Ratuszowi nadano cechy architektury neogotyckiej. W środku zachował się częściowo pierwotny wystrój. Wart uwagi jest witraż, przedstawiający pejzaż śląski oraz górnika i hutnika. W ostatnich latach budynek został gruntownie odnowiony. Ratusz gminy Lipiny mieści obecnie Centrum Integracji Społecznej i poradnię psychologiczno-pedagogiczną - informuje portal slaskie.travel.pl

Huta i kopalnia

W 1853 roku z połączenia kilku pół wydobywczych uruchomiona została kopalnia Matylda. W 1913 dała ponad 830 tysięcy ton węgla. W 1967 roku połączona została z kopalnią Śląsk, a wydobycie w tym rejonie zakończono w 1974 roku.

Chleb Lipinianom dawała też huta cynku Silesia. Powstała w 1847 roku jako Huta Konstancja. W latach 1885-1895 wybudowano tam walcownię blachy cynkowej, która przed I wojną światową była największym tego typu zakładem na kontynencie europejskim. Przemysłową działalność zakończono tam w latach 1998–2000.

Zachowała się jedynie zachodnia część dawnego kompleksu - zespół zabudowań walcowni z urządzeniami, który został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego. To walcownia z 1858 roku, pralnia i rozdzielnia z pierwszej połowy XIX wieku oraz kotłownia i warsztat mechaniczny z drugiej połowy XIX wieku. Jest to najlepiej zachowany zespół historycznych zabudowań związanych z przetwórstwem cynku na terenie Polski.

Spacerując po Lipinach, warto zwrócić uwagę na liczne kamienice i familoki z początku XX wieku, które nadają dzielnicy specyficzny klimat. 

Do najważniejszych zabytków należy kościół pw. św. Augustyna, wzniesiony w 1872 roku, oraz zespół walcowni cynku na terenie zakładu metalurgicznego Silesia, w skład którego wchodzą walcownia z 1858 roku, pralnia i rozdzielnia z pierwszej połowy XIX wieku oraz kotłownia i warsztat mechaniczny z drugiej połowy XIX wieku.

Ciekawostką jest, że w grudniu 1894 roku w Lipinach uruchomiono tramwaj parowy na linii z Zabrza do Królewskiej Huty. Cztery lata później pojawiły się tam pierwsze latarnie elektryczne oświetlające ulice. Tymczasem pierwsze latarnie elektryczne w Warszawie pojawiły się dopiero w 1906 roku.

Lipiny były świadkiem ważnych wydarzeń historycznych, robotniczych strajków. 26 czerwca 1922 roku do miejscowości wkroczyły wojska polskie, co było symbolicznym momentem włączenia Górnego Śląska do Polski. Podczas powstań śląskich w latach 1919–1921 Lipiny były miejscem walk powstańców. 

Lipiny znane są też w Polsce i na świecie z procesji na Boże Ciało. mieszkańcy gromadnie w niej idą, ubrani z śląskie strony. To barwne widowisko o charakterze religijnym gromadzi turystów i dziennikarzy. 

Ważniejsze daty w historii Lipin:

• 26 listopada 1802 – Karol von Woyrsch sprzedał obszar dworski w Chropaczowie księciu Jerzemu Karolowi, wnukowi landgrafa Hesji-Darmstadt Ludwika VIII i wtedy pierwszy raz ten obszar nazwano Lipiny

• 1823 – rozpoczęcie eksploatacji węgla kamiennego na terenie Lipin

• 1826 – Lipiny przeszły w ręce hrabiego Karola Łazarza Henckla von Donnersmarcka

• 1850 – właścicielem Lipin został Guido Henckel von Donnersmarck

• 24 sierpnia 1872 – poświęcenie kościoła św. Augustyna

• 1874 – epidemia cholery w Lipinach

• 30 grudnia 1894 – uruchomienie w Lipinach tramwaju parowego na linii z Zabrza do Królewskiej Huty

• 1898 – pierwsze lampy elektryczne oświetlające ulice

• 13 października 1901 – poświęcenie kościoła ewangelickiego

• 1907 – otwarto ratusz

• 27–29 grudnia 1918 – strajki górników i hutników

• 18 sierpnia 1919 – I powstanie śląskie: walki powstańców w Lipinach

• 20–26 sierpnia 1920 – II powstanie śląskie: powstańcy opanowali Lipiny

• 26 czerwca 1922 – wkroczenie wojsk polskich do Lipin

• 1936 – rozebranie wskutek szkód górniczych kościoła ewangelickiego

• 28 stycznia 1945 – do Lipin wkroczyły wojska radzieckie

• 10 kwietnia 1951 – Lipiny weszły w skład miasta Świętochłowice

• 1 stycznia 1967 – połączono kopalnie Śląsk i Matylda; otwarto po remoncie kino Odrodzenie

• 1981 – odsłonięto zrekonstruowany pomnik Powstańca Śląskiego

• 22 grudnia 1997 – uchwała Rady Miejskiej Świętochłowic zmieniająca granicę dzielnicy Lipiny