Europa od węgla odchodzi w różnym tempie. Kto najszybciej i gdzie jest Polska?
Analiza sytuacji sześciu wybranych państw członkowskich Unii przez ekspertów Forum Energii pokazuje wyraźne różnice we wdrażaniu Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji w poszczególnych krajach. Ma to często bezpośredni wpływ na tempo i jakość wykorzystania środków.
fot: ARC/M. Dorosiński
Regiony związane z wydobyciem i energetyką węglową są bardzo zróżnicowane
fot: ARC/M. Dorosiński
Analiza sytuacji sześciu wybranych państw członkowskich Unii przez ekspertów Forum Energii pokazuje wyraźne różnice we wdrażaniu Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji w poszczególnych krajach. Ma to często bezpośredni wpływ na tempo i jakość wykorzystania środków.
Czechy
W ostatniej dekadzie Czechy znacząco ograniczyły udział węgla w produkcji energii elektrycznej – z 49% w 2015 r. do 34% w 2025 r. Według czeskiego Krajowego Planu na rzecz Energii i Klimatu, wydobycie węgla brunatnego ma zakończyć się w 2033 r. Ostatnia kopalnia węgla kamiennego została zamknięta w styczniu 2025 r.
W ramach FST Czechy otrzymały 1,64 mld euro (czwarta największa alokacja w UE), z czego zakontraktowano 81,8%, a wydano 8,8%.
FST wdrażany jest w modelu scentralizowanym – Ministerstwo Rozwoju Regionalnego odpowiadało za koordynację procesu planowania i programowania, a Ministerstwo Środowiska za jego wdrażanie. Ten podział kompetencji utrudnia jednak spójne zarządzanie. Fundusz koncentruje się głównie na projektach infrastrukturalnych i społecznych, przy ograniczonym wsparciu dla pracowników dotkniętych transformacją. Widoczny jest także niski poziom integracji z innymi instrumentami finansowymi oraz ograniczona przejrzystość procesu wyboru projektów strategicznych.
Niemcy
Niemcy pozostają jednym z największych producentów energii z węgla w UE, choć jego udział spadł z 45% w 2015 r. do 22% w 2025 r. Transformacja realizowana jest w ramach strategii Energiewende zakładającej odejście od węgla najpóźniej do 2038 r.
W ramach FST Niemcy otrzymały 2,5 mld euro. Do tej pory zakontraktowano 48,8% środków, a wydano 5,9%.
FST pełni funkcję uzupełniającą wobec szerokiego wsparcia krajowego – rząd federalny przeznaczył ponad 41 mld euro na regiony węglowe do 2038 r. Pomimo dobrze rozwiniętych struktur instytucjonalnych tempo wykorzystania środków pozostaje umiarkowane. Jednocześnie interesariusze podkreślają wartość FST jako narzędzia elastycznego i ukierunkowanego terytorialnie. Kluczowe pozostaje lepsze komunikowanie efektów wsparcia UE.
Grecja
Grecja należy do najszybciej odchodzących od węgla państw UE – jego udział spadł z 49% w 2015 r. do 5% w 2025 r., a całkowite odejście planowane jest na 2028 r.
W ramach FST kraj otrzymał 1,6 mld euro, z czego zakontraktowano 52,9%, a wydano 7,8%.
FST wspiera przede wszystkim transformację gospodarczą i rozwój inwestycji. Silna koncentracja na projektach gospodarczych rodzi pytania o wystarczające wsparcie społeczne. Proces zarządzany jest centralnie przez Just Transition Special Authority (JTSA), jednostkę powołaną do tego celu przy Ministerstwie Gospodarki i Finansów i odpowiedzialną zarówno za planowanie, jak i wdrażanie FST. Dodatkową rolę pełni spółka państwowa METAVASI M.A.E. zarządzająca terenami pogórniczymi i wspierająca nowe inwestycje.
Polska
Polska ograniczyła udział węgla w miksie energetycznym z 87% w 2015 r. do 52% w 2025 r.
Jest największym beneficjentem FST – otrzymała 3,75 mld euro. Zakontraktowano 73,3% środków, a wydano 12,5% – to najwyższy poziom w Unii Europejskiej.
Fundusz pełni kluczową rolę w warunkach braku spójnej strategii krajowej transformacji. Model wdrażania oparty na decentralizacji pozwala lepiej dopasować działania do potrzeb regionów, ale prowadzi do rozproszenia i ograniczonej koordynacji. Wyzwaniem pozostaje także niewystarczające zaangażowanie najważniejszych podmiotów sektora energetycznego, takich jak spółki energetyczne, co utrudnia osiągnięcie systemowych efektów.
Rumunia
Udział węgla w miksie energetycznym Rumunii spadł z 29% w 2015 r. do 14% w 2025 r., a jego wykorzystanie ma zakończyć się w 2032 r.
Rumunia otrzymała 2,14 mld euro w ramach FST (trzecia największa alokacja w UE), z czego do tej pory zakontraktowano 37,9%, a wydano 3,2%.
Rumunia zmaga się z poważnymi trudnościami we wdrażaniu FST. Niski poziom wykorzystania środków wynika przede wszystkim z ograniczonych zdolności instytucjonalnych oraz opóźnień administracyjnych. Podobnie jak w innych krajach regionu, komponent społeczny pozostaje słabo rozwinięty.
Hiszpania
Hiszpania reprezentuje model najbardziej zaawansowanej transformacji, w którym większość kopalń i elektrowni węglowych została już zamknięta – w 2015 r. udział węgla w miksie energetycznym wynosił 21%, w 2025 r. – mniej niż 1%.
W ramach FST Hiszpania otrzymała 869 mln euro. Do końca 2025 r. zakontraktowano 48,8% środków z FST i nie wydano żadnych środków.
FST w Hiszpanii ma charakter uzupełniający wobec rozbudowanych polityk krajowych, w tym Strategii Sprawiedliwej Transformacji, która aktualizowana jest co 5 lat. Proces koordynuje Instytut Sprawiedliwej Transformacji powołany w 2020 r. Pomimo rozwiniętych struktur instytucjonalnych wykorzystanie środków pozostaje ograniczone. Wśród planowanych działań szczególną uwagę zwraca się na wsparcie grup najbardziej dotkniętych transformacją oraz uwzględnienie kryteriów społecznych w wyborze projektów.
