Dunkelflaute męczy okrutnie, a kolejki w składach węgla rosną jak szalone

Koszt emisji CO2 jest tak wysoki, że dusi energetykę konwencjonalną i wypycha ją z rynku

Jak jest zima, to musi być zimno? No i jest, a do tego drogo. Ci, którzy używają do ogrzewania węgla i nie przewidzieli, że trzeba kupić go zawczasu więcej, ustawiają się teraz w kolejkach w składach opału w całym kraju. A ci, którzy poszli w nowoczesność, czyli pompy ciepła – płaczą nad wysokością rachunków za prąd. Kiedy za oknem zimowa aura, fotowoltaika i wiatraki pracują na ćwierć gwizdka, więc przed blackoutem kolejny i zapewne nie ostatni raz ratuje nas ten przeklęty, brudny węgiel.

Najpierw liczby. Polskie Sieci Elektroenergetyczne na stronie internetowej na żywo przedstawiają produkcję i przepływy mocy. I tak o godz. 11 we wtorek 27 stycznia zapotrzebowanie na moc kraju wynosiło 24 851 MW, a generacja – 23 667 MW. Elektrownie cieplne (w ponad 80 proc. węglowe, pozostałe na gaz) dawały nam 21 537 MW, wiatrowe – 151 MW, a fotowoltaiczne – 1888 MW.

– Produkcja energii z paliw kopalnych to obecnie 80 proc., a momentami jeszcze więcej. Te paliwa zdecydowanie ratują nas obecnie przed blackoutem. Wystarczy spojrzeć na aktualne dane. Wieczorem zapotrzebowanie sięga 25-26 tys. MW, a wszystkie źródła odnawialne razem dają raptem 2-3 tys. MW. Czyli realnie 80 proc. energii, którą konsumujemy, pochodzi z węgla i gazu. Z tego gaz stanowi jakieś 10-15 proc., więc sam węgiel odpowiada za jakieś 70 proc. całej bieżącej generacji. Bez niego mielibyśmy po prostu katastrofę – wyjaśnia prof. Władysław Mielczarski, ekspert z Politechniki Łódzkiej.

Jego zdaniem obecnie mamy typowy okres tzw. dunkelflaute (z niem. „ciemna flauta”). To czas długotrwałego, jednoczesnego braku wiatru i niskiego nasłonecznienia, powodujący drastyczny spadek produkcji energii z odnawialnych źródeł pogodozależnych (głównie wiatr i fotowoltaika). Zjawisko to jest jednym z największych wyzwań dla systemów elektroenergetycznych opartych w dużym stopniu na OZE, szczególnie w Europie Środkowej, w tym w Polsce.

Zjawisko dunkelflaute zdarza się corocznie, najczęściej w listopadzie i styczniu. Rzadziej niż 2-3 razy w roku w skali Europy, ale w Polsce każdy sezon zimowy przynosi co najmniej jeden dłuższy (5-10 dni) lub kilka krótszych epizodów. Przykłady z ostatnich lat? Najlepiej udokumentowany jest okres listopada 2024 r. (ok. 10 dni, 4-14 listopada). Generacja z wiatru spadła wtedy do ~19 MW (przy zainstalowanej mocy >10,5 GW, czyli <0,2 proc. mocy zainstalowanej). Udział OZE w zapotrzebowaniu: średnio 3,6 proc. (7-13 listopada); przed tym okresem ~27 proc. Podobny epizod miał miejsce też w listopadzie 2022 r. Produkcja z wiatru spadła wtedy do 30-50 MW (z ~9 GW zainstalowanych). OZE niemal nie pracowały przez kilka dni.

– Zainwestowaliśmy w 11 GW wiatru i 25 GW fotowoltaiki, a w typowy zimowy dzień bezwietrzny i pochmurny dostajemy ułamek tej mocy. I to nie jest przypadek – to cecha klimatu umiarkowanego. Nie da się schować do jaskini na kilka miesięcy w roku – wyjaśnia prof. Mielczarski.

Przypomina, że oficjalnie gaz ma zastąpić węgiel. Ale idą za tym poważne zagrożenia.

– To jest właśnie tzw. gazowa pułapka, o której coraz częściej pisze się w literaturze naukowej. Zużywamy rocznie około 18 mld m sześc. gazu – ledwo nam go starcza. Mamy jeden terminal LNG i jedną nitkę gazociągu z Niemiec, do tego dokarmiamy jeszcze Ukrainę (ok. 3,5 mld m sześc.). Drugi terminal może kiedyś powstanie, ale LNG nie wystarczy, żeby zastąpić węgiel na dużą skalę. A do tego dochodzi problem dystrybucji – biogazownie rolnicze są małe i podłączone na końcu sieci, więc nie rozwiążą problemu – podsumowuje.

Rozwiązaniem jest atom, ale w Polsce do niego droga daleka i wyboista, a przede wszystkim bardzo kosztowna. Na tę energię przestają się obrażać nasi zachodni sąsiedzi. W Niemczech politycy coraz częściej i głośniej mówią, że odejście od atomu było największym błędem.

– Skutek pójścia w OZE jest prosty – energia w Europie jest 2-3 razy droższa niż w Chinach czy USA. To zabija konkurencyjność. Niemieckie fabryki samochodów zamykają linie, przemysł ciężki ucieka. A wszystko dlatego, że politycznie narzucono szybkie odejście od najtańszego i najpewniejszego źródła, czyli węgla – mówi profesor.

Rozprawia się też z mitem, że węgiel truje.

– Nowoczesne elektrownie węglowe mają filtry, które wychwytują 99,9 proc. pyłów, siarkę, tlenki azotu. Największym źródłem smogu jest niska emisja – piece kaflowe, kominki w domach jednorodzinnych, stare kotłownie osiedlowe. W centrum miasta z ciepłownią węglową czy elektrociepłownią powietrze jest często czystsze niż na przedmieściach, gdzie ludzie palą byle czym – podsumowuje prof. Mielczarski