Zbadali podziemia kopalni – pod lupę wzięli mchy
Analizy potwierdziły, że badane obiekty charakteryzują się odmiennymi profilami pierwiastkowymi. W mchach umieszczonych w Międzyrzeckim Rejonie Umocnionym odnotowano silniejszy sygnał manganu, natomiast w Zabytkowej Kopalni Srebra – cynku, miedzi i rtęci.
fot: Kajetan Berezowski
Mchy mogą stanowić przydatne narzędzie do porównawczego monitorowania środowiska podziemnego - ustalili naukowcy
fot: Kajetan Berezowski
Analizy potwierdziły, że badane obiekty charakteryzują się odmiennymi profilami pierwiastkowymi. W mchach umieszczonych w Międzyrzeckim Rejonie Umocnionym odnotowano silniejszy sygnał manganu, natomiast w Zabytkowej Kopalni Srebra – cynku, miedzi i rtęci.
Za pomocą mchów można badać środowisko historycznych podziemi. Naukowcy z Uniwersytetu Opolskiego oraz Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie przeprowadzili badania w Zabytkowej Kopalni Srebra w Tarnowskich Górach.
Badania miały na celu sprawdzenie, czy mchy mogą być wykorzystywane do monitorowania obecności pierwiastków chemicznych w podziemnych obiektach. Naukowcy porównali dwa miejsca o zupełnie odmiennej historii i przeznaczeniu: dawną kopalnię rud srebra, ołowiu i cynku w Tarnowskich Górach oraz podziemny kompleks fortyfikacji wojskowych – Pętlę Boryszyńską w Międzyrzeckim Rejonie Umocnionym. Co ciekawe, mchy rosną również w podziemiach Zabytkowej Kopalni Srebra. Nie były to jednak rośliny wykorzystane w tym eksperymencie. Naukowcy posłużyli się dwoma gatunkami mchów – Pleurozium schreberi oraz Dicranum polysetum – zebranymi na terenach leśnych, z dala od dróg i zabudowań. Po odpowiednim przygotowaniu umieścili je w specjalnych siateczkowych woreczkach, które następnie rozmieszczono w wyznaczonych punktach badawczych.
Mchy jako narzędzie
W Zabytkowej Kopalni Srebra przygotowano 20 takich punktów – 14 w podziemiach oraz 6 na powierzchni. Mchy pozostawały w tych miejscach przez 90 dni, od marca do czerwca.
Po zakończeniu eksperymentu próbki trafiły do laboratorium. Naukowcy sprawdzili, jak zmieniła się zawartość poszczególnych pierwiastków w mchach w porównaniu z ich początkowym składem.
Analizy potwierdziły, że oba badane obiekty charakteryzują się odmiennymi profilami pierwiastkowymi. W mchach umieszczonych w Międzyrzeckim Rejonie Umocnionym odnotowano silniejszy sygnał manganu, natomiast w Zabytkowej Kopalni Srebra – cynku, miedzi i rtęci.
W przypadku cynku naukowcy wskazali na możliwy związek z geologiczną charakterystyką Tarnowskich Gór, których historia jest nierozerwalnie związana z występowaniem i eksploatacją złóż rud cynku, ołowiu i srebra. Badania nie pozwoliły jednak jednoznacznie wskazać źródeł poszczególnych pierwiastków.
Najważniejszym rezultatem było potwierdzenie, że mchy mogą stanowić przydatne narzędzie do porównawczego monitorowania środowiska podziemnego. Co istotne, oba wykorzystane gatunki pozwoliły uzyskać podobny obraz różnic między badanymi obiektami.
Tam zimują nietoperze
Istotnym aspektem eksperymentu jest również jego przyrodniczy kontekst. Zarówno Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach, jak i Międzyrzecki Rejon Umocniony stanowią miejsca zimowania nietoperzy. Te podziemne obiekty, stworzone przed laty przez człowieka, pełnią dziś również ważną funkcję jako schronienia dla zwierząt. Autorzy publikacji zwracają uwagę, że zastosowana metoda badawcza nie wymagała chwytania, dotykania, znakowania ani pobierania próbek od nietoperzy czy innych kręgowców. Podczas eksperymentu nie podejmowano również działań mających na celu ich niepokojenie.
Wykorzystanie mchów może więc być szczególnie przydatne w monitorowaniu środowiska podziemnych obiektów o znaczeniu przyrodniczym. Pozwala bowiem pozyskiwać informacje o warunkach środowiskowych bez konieczności bezpośredniej ingerencji w zwierzęta. Naukowcy zaznaczają jednak, że nie oznacza to automatycznie całkowitego braku oddziaływania prowadzonych prac na otoczenie. Same nietoperze nie były przedmiotem opisywanego eksperymentu. Nie badano ich liczebności, kondycji ani wpływu wykrytych pierwiastków na zdrowie zwierząt. Wyniki mogą jednak stanowić punkt wyjścia do kolejnych badań środowiska podziemnego, również w kontekście ochrony jego naturalnych mieszkańców.
Naukowcy biorący udział w badaniach podkreślają ponadto, że przeprowadzone analizy nie służyły ocenie jakości powietrza pod kątem bezpieczeństwa zdrowotnego. Nie badano bezpośrednio stężeń zanieczyszczeń w powietrzu ani ich wpływu na zdrowie ludzi.
Wyniki ich pracy opublikowano 17 października 2026 r. w międzynarodowym czasopiśmie naukowym „Molecules”. Wśród autorów znaleźli się: Paweł Świsłowski, Grzegorz Kłys, Aleksandra Wilk, Joanna Chwiej i Małgorzata Rajfur. Informację opublikowano także na stronie SMZT.
Publikacja to kolejny efekt współpracy Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej ze środowiskiem naukowym. Jak wiadomo - Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej od lat współpracuje z naukowcami zajmującymi się przyrodą tarnogórskich podziemi, w szczególności występującymi w nich nietoperzami. 27 czerwca 2025 r. SMZT podpisało porozumienie o współpracy z Uniwersytetem Opolskim, otwierając kolejny etap wspólnych działań badawczych.
