fot: ARC
Wlot do Sztolni Dziedzicznej w Zabrzu <i>(widok z archiwalnej pocztówki</i>
fot: ARC
Efekty zakończonej 23 kwietnia VI Konferencji „Dziedzictwo i historia górnictwa” w Piechowicach na Dolnym Śląsku przeszły wszelkie oczekiwania. O ile dotychczas wszystkie referaty były wygłaszane i publikowane, to tym razem liczba mówców przekroczyła możliwości organizacyjne wygłoszenia wszystkich wystąpień.
Natomiast komplet prac został opublikowany w grubym tomie liczącym sobie 560 stron. Jedną z ostatnich pozycji tego dzieła jest artykuł pt. „Zabrzańskie podziemia – europejską atrakcją”. Trzej jego autorzy: Leszek Żurek, Katarzyna Karuzel i Magdalena Szczypkowska profesjonalnie zajmują się turystyką przemysłową. Zaangażowanie władz miasta, środowisk górniczych, technicznych, naukowych i kulturalnych doprowadziło do zagospodarowania kolejnych nieczynnych dotąd obiektów górniczych.
W ten sposób powstał tu podziemny skansen górniczy „Królowa Luiza” oraz Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”. Aktualnie trwają intensywne prace nad udostępnieniem trasy turystycznej „Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna”. Wobec skali prowadzonych prac związanych z zachowaniem dziedzictwa kultury górniczej w Zabrzu powołano Międzynarodowe Centrum Dokumentacji i Badań nad Dziedzictwem Przemysłowym dla Turystyki, którego celem jest utworzenie Europejskiego Ośrodka Kultury Technicznej Turystyki Przemysłowej.
Zabytkowa KWK „Guido”
Jej dość dziwna nazwa wiąże się z inicjatywą, jaką podjął książe Guido Henckel von Donnersmarck, wielki magnat ziemski i przemysłowy. Był on założycielem i właścicielem kopalni nazwanej jego imieniem, która powstała w 1855 roku dla eksploatacji węgla kamiennego na potrzeby należącej do niego huty. W latach trzydziestych ubiegłego wieku po wyeksploatowaniu pokładów węgla kamiennego była ona nieczynna pełniąc rolę centralnego systemu odwodnieniowego dla innych kopalń znajdujących się w tym rejonie.
Pierwszym krokiem w kierunku obecnego stanu było utworzenie w 1982 roku „Skansenu Górniczego Guido”. Dzięki staraniom szeregu pasjonatów, którym leżało na sercu zachowanie dziedzictwa przemysłowego regionu i miasta, podjęto kroki, które miały na celu uratowanie tego obiektu. Ostatecznie adaptowano go na cele muzealno-turystyczne pod nazwą "Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego Guido". Otworzyła ona swoje podwoje dla turystów w dniu 16 czerwca 2007 r. Od tego czasu obiekt ten zwiedzają turyści, wycieczki szkolne oraz wszyscy zainteresowani kulturą i sztuką górniczą.
Przybywający tu goście podziwiają ponadstuletnie wyrobiska, chodniki szyby i szybiki. Zainteresowanie wzbudzają pieczołowicie odtworzone warunki dawnej eksploatacji, a szczególnie realistycznie odbudowane stajnie koni pociągowych używanych wtedy w górnictwie podziemnym. Wśród wielu eksponatów zwraca uwagę koń znany z powieści Gustawa Morcinka „Łysek z pokładu Idy”.
Uznanie techników wzbudza ekspozycja zabytkowych szwajcarskich pomp odwodnieniowych typu „Szulzer”, które niezawodnie działały przez 54 lata (1932- 1986), aż do zakończenia prac górniczych w kopalni. Można tu też skorzystać z możliwości wysłania listów z najgłębiej położonego punktu Poczty Polskiej na poz. 170 m, z oryginalnymi kartami, stemplami okolicznościowymi i tylko tu znajdującymi się specjalnymi zestawami znaczków pocztowych. Specjalną atrakcją tego obiektu są związane z nim wydarzenia kulturalne wraz ze sceną teatralną dla miłośników teatru i muzyki.
Tego rodzaju imprezy, jak Śląski Fajer na Grubie „Guido”, „Noc Muzeów”, Urodziny „Guido”, czy też Street Art Silesia przyciągają coraz większe tłumy ludzi poszukujących twórczych wrażeń kulturalnych. Przygotowywane są dalsze atrakcje, takie jak ściana wspinaczkowa, podziemny sklepik z pamiątkami i kawiarenka w komorze sprężarek.
„Królowa Luiza”
Jest to Skansen Górniczy, w którym podejmowane są działania łączące turystykę z kulturą. W jego skład wchodzi zespół obiektów pierwszych państwowych kopalń pruskich nazwanych tak na cześć urodziwej żony króla Prus Wilhelma III. Kopalnia była w tym czasie jedną z największych i najnowocześniejszych w Europie. Obecnie jest oddziałem Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. Atrakcją tego obiektu jest stale czynna dwucylindrowa wyciągowa maszyna parowa z 1915 roku posiadająca moc 2 tys. KM.
Do części podziemnej skansenu schodzi się tutaj pochylnią na głębokość do 30 m. Do zwiedzania przygotowano wyrobiska o długości ok. 1,5 km. Pokazano w nich technikę pracy górników oraz działanie urządzeń wydobywczo-transportowych. Górnicza kolejka „Karlik” wywozi zwiedzających na powierzchnię.
Wyrobiska dawnej łaźni przystosowane zostały do spektakli teatralnych i muzycznych. Organizowane są tu wystawy i happeningi. Podziemia wykorzystywane są też do nagrań filmów fabularnych.
Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna
Przygotowanie jej do celów turystycznych i kulturalnych jest jednym z elementów powołania „Europejskiego Ośrodka Kultury Technicznej i Turystyki Przemysłowej”. Inwestycja ta wartości ok. 69 milionów złotych, prawie w 60 proc. zostanie pokryta z dotacji Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Podziemna trasa będzie miała długość 2,3 km. Całość prac związanych z nadzorem nad jej realizacją przejęła ZKWK „Guido”.
Obiekt ten należący do najstarszych zabytków górniczych na Górnym Śląsku powstał w 1791 roku i ściśle związany jest z kopalnią „Królowa Luiza”.
Tutejsze pokłady węgla kamiennego zostały odkryte dzięki poszukiwaniom znanego przemysłowca Fryderyka Wilhelma von Redena. Pochodzący z tej kopalni węgiel umożliwił powstanie czynnej do dzisiaj Królewskiej Odlewni Żeliwa w Gliwicach (dziś Gliwickie Zakłady Urządzeń Technicznych Sp. z o.o).
Na uwagę zasługuje wykopanie aż do ujścia sztolni kanału spławnego do Gliwic, do Kanału Kłodnickiego. Było to konieczne ze względów transportowych, gdyż nieznane były wtedy jeszcze koleje żelazne.
Dla spławiania węgla wybudowano trzy porty, z których w 1810 roku rozpoczęto spławianie węgla w płaskodennych łodziach o ładowności ok.8 ton. Z ekonomicznego punktu widzenia sztolnia stosunkowo krótko pełniła swoją rolę. Zastosowanie kolei - znacznie szybszych od transportu wodnego - marginalizowało znaczenie drogi spławnej.
Obiekt ten zwany też Królewską Główną Sztolnią Dziedziczną przetrwał ponad 200 lat. Jego walory inżynieryjno-techniczne zalicza się do szczytowych osiągnięć europejskiego dziedzictwa przemysłu górniczego.
Zabrze
Miasto kojarzone dotąd z przemysłem ciężkim oraz z kopalniami węgla kamiennego zaczyna zmieniać swój obraz stając się centrum turystyki i kultury przemysłowej. Ponad 200 lat trwającej tu industrializacji pozostawiło po sobie obiekty niezwykłe, które postanowiono odpowiednio zagospodarować.
Pierwszym krokiem w tym kierunku było powstanie Muzeum Górnictwa Węglowego. Potem było ZKWK „Guido”, Skansen Górniczy „Królowa Luiza”, a teraz - realizowana budowa Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Otoczenie to sprzyja organizowanym tu imprezom turystycznym o znaczeniu międzynarodowym.
Największym jednak przedsięwzięciem jest projekt pt. „Zabrze – Europejski Ośrodek Kultury Technicznej i Turystyki Przemysłowej”. Jego celem jest stworzenie ośrodka łączącego potrzebę zachowania dziedzictwa kultury technicznej i unikatowej w skali europejskiej atrakcji turystycznej. Wspomniane wyżej obiekty są elementami składowymi tego projektu, które nadal będą rozwijane i wzbogacane o nowe trasy, obiekty i urządzenia. Wszystko to czyni z Zabrza stolicę polskiej turystyki i kultury związanej z górnictwem węgla kamiennego.
Staje się ona jednocześnie atrakcją na skalę europejską i być może światową. Długofalowe przedsięwzięcia i wytrwała nad nimi praca wskazują na to, że Zabrze jest na dobrej drodze do odegrania tej samej roli, jaką pod tym względem osiągnęła już Zabytkowa Kopalnia Soli „Wieliczka”.
