Ustawodawstwo górnicze polską specjalnością

W ciągu minionych stu lat prawo geologiczne i górnicze na terenach obecnej Rzeczpospolitej zmieniano zaledwie trzy razy.

Ordunk Gorny z 1528 r. był pierwszą polską ustawą górniczą, której tekst zachował się w oryginale. Większość przepisów przetrwała do XIX stulecia i znalazła odbicie w prawodawstwie innych krajów. Dwanaście lat po uzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. na terenie odrodzonego państwa nadal obowiązywały trzy prawa ustanowione przez dawnych zaborców. Były to: rosyjska ustawa górnicza z 1912 r., austriacka powszechna ustawa górnicza z 1854 r. oraz pruska powszechna ustawa górnicza uchwalona w 1865 r. Wszystkie te regulacje prawne uchylono dopiero w 1930 r. Pierwsze w XX wieku polskie prawo górnicze ostatecznie weszło w życie 1 stycznia 1932 r.

Zgoda Sejmu Śląskiego

Co ciekawe, nie objęło ono województwa śląskiego. Dopiero rok później, po wyrażeniu zgody przez Sejm Śląski na jego wprowadzenie, zaczęło w pełni obowiązywać przedsiębiorców. Uregulowania prawne z 1930 r. uściśliły pojęcie własności, zwracając uwagę, że jest to przestrzeń znajdująca się zarówno na powierzchni ziemi, jak i pod ziemią. Jej właścicielowi przysługiwało także prawo do dysponowania niektórymi minerałami złóż występujących pod ziemią. Wśród nich znalazły się m.in. kamienie pochodzenia magnetycznego, piaski formierskie i szklarskie, kryształy, kamienie szlachetne i półszlachetne, solanki mineralne, a także ropa naftowa i gaz ziemny. Grupa minerałów nie związana z prawem własności gruntu zastrzeżona została na rzecz państwa. Oznacza to w praktyce, że mogły być przedmiotem własności górniczej nadawanej jedynie państwu. Chodziło o węgiel kamienny, antracyt oraz sól kamienną.

Rozwiązania prawne wprowadzone w 1932 r. stanęły w sprzeczności z sytuacją polityczną, jaka pojawiła się w Polsce po II wojnie światowej. Prawem górniczym z 1953 r. odrzucono dwa kryteria: przynależności minerału do gruntu i jego podleganiu woli górniczej. Całe prawo oparto natomiast na zasadzie społecznej gospodarki złożami kopalin i eksploatacji tych złóż zgodnie narodowym planem gospodarczym. Odtąd prawo wydobywania kopalin przysługiwało jedynie państwu. Z ksiąg wieczystych wykreślono wszelkie wpisy dotyczące nadań górniczych i prawa do wydobywania kopalin.

Nowe i nowoczesne

Długo czekaliśmy na nowe prawo geologiczne i górnicze spełniające wymagania nowoczesnego górnictwa na miarę przełomu wieków. 4 lutego 1994 r. uchwalono go wraz z aktami wykonawczymi. Wprowadzało m.in. pojęcie opłaty eksploatacyjnej. Przedsiębiorca wydobywający kopalinę został zobowiązany do jej uiszczania na rzecz gminy.

– Nasza myśl techniczna i doświadczenie w zakresie geologii i górnictwa znajdowały zawsze właściwe przełożenie na przepisy i stąd ich trwałość – ocenia Piotr Gisman, dyrektor Departamentu Prawnego Wyższego Urzędu Górniczego.

Po piętnastu latach obowiązywania prawa górniczego przystającego do warunków gospodarki rynkowej nastała potrzeba jego kompleksowej zmiany. Projekt nowej legislatywy przedłożony przez ministra środowiska został przyjęty przez rząd 18 listopada 2008 r. i ma niebawem trafić do Laski Marszałkowskiej.