Szkała w Radzionkowie: Niezwykła historia śląskiego górnictwa skalnego

Teresa Bryś-Szczygieł, prezes Stowarzyszenia Zielona Ziemia, a także administratorka strony internetowej „Przyrodniczy Radzionków”.

Na radzionkowskiej Szkale, jednym ze wzniesień górujących nad miastem, odsłonięto w połowie czerwca br. tablicę poświęconą ks. Szymonowi Korpakowi i historii górnictwa skalnego. Ufundowało ją Stowarzyszenie Zielona Ziemia, Miasto Radzionków oraz Sanktuarium św. Wojciecha Biskupa i Męczennika z okazji jubileuszu 150-lecia Kościoła Świętego Wojciecha oraz 700-lecia pierwszej wzmianki o Radzionkowie. 

Uroczystość zorganizowana w formie pikniku przyciągnęła wielu mieszkańców miasta, w tym młodzież. Inicjatorką wydarzenia była Teresa Bryś-Szczygieł, prezes Stowarzyszenia Zielona Ziemia, a także administratorka strony internetowej „Przyrodniczy Radzionków”. 23 października nadarzyła się kolejna okazja, by ponownie spotkać się na Szkale. Pojawiły się tam bowiem nowe tablice edukacyjne z informacjami i ciekawostkami przyrodniczo-historycznymi wraz z mapą. Przygotowali je naukowcy z Uniwersytetu Śląskiego: prof. Renata Dullas, dr Andrzej Boczarowski, a także Teresa Bryś-Szczygieł, Adam Balon, Adam Rostański, Aleksander Herczek i Paweł Matonia. 

Wielki przemysł

– Przywracamy pamięć o Szkale, o wielkim przemyśle i niesamowitej historii tego miejsca. Cały ten teren to 13 km kwadratowych, a w podłożu znajdujemy ślady wszystkich zdarzeń i faktów geologicznych, których doświadczył przez wieki Śląsk. Ziemia radzionkowska ma niezwykle ciekawą przeszłość geologiczną. Oczywiście największym naszym skarbem był węgiel kamienny, ale nie wszyscy wiedzą, że większość terenu Radzionkowa posadowiona została na wapieniu muszlowym, który przyniósł nam środkowy trias 250 mln lat temu. Morskie organizmy osadzały się, tworząc grube pokłady wapienia, które eksploatowano w okresie od XIX w. do połowy XX w. w licznych kamieniołomach. Była to eksploatacja na wielką przemysłową skalę, dlatego że kamień wapienny w tamtych czasach wykorzystywano powszechnie w budownictwie, ale wraz z powstaniem przemysłu metalurgicznego i rozwojem hutnictwa odkryto zastosowanie dla wapienia i dolomitu do wytopu stali – przypomina Teresa Bryś-Szczygieł.

Wiele ciekawych informacji znalazło się właśnie na interaktywnych tablicach umieszczonych na Szkale. Zaznajomienie się z tekstem ułatwiają kody QR.

– Walory tego miejsca są ogromne, zarówno przyrodnicze, jak i geologiczne. Kiedyś stały tu piece wapienne. Historia przemysłu związana jest konkretnie z przedsiębiorstwem Louisa Miedźwińskiego, który wykupił kamieniołomy i rozpoczął tu działalność na szeroką skalę. Dochodziła tu bocznica kolei wąskotorowej, były budynki, po których nie ma dzisiaj śladu, podobnie jak po piecach. Mogło być ich nawet siedem. Czas zmienił to miejsce nie do poznania. Dawna kopalnia porosła gęstym lasem. Jest on dziś siedliskiem wielu gatunków ptaków, żyją tu lisy, sarny i jelenie – opowiada Paweł Matonia, nauczyciel historii w Szkole Podstawowej nr 46 w Bytomiu.

Oto co o dawnym śląskim przemyśle surowcowym powiedziały nam interaktywne tablice edukacyjne:

Wapień eksploatowany na Szkale był wykorzystywany początkowo jako kamień budowlany i surowiec do produkcji wapna palonego w wapiennikach. W procesie wypału węglanu wapnia w wysokiej temperaturze powstaje tlenek wapnia, który po uwodnieniu daje wodorotlenek wapnia, stosowany do zapraw, tynków i stabilizacji gruntów. Wraz z rozwojem przemysłu wapienie znajdują także zastosowanie w hutnictwie, gdzie pełnią funkcję topnika w procesach wytopu żelaza i stali. Dodatek węglanu wapnia pozwala usunąć zanieczyszczenia krzemionkowe, glinowe i siarczkowe, tworząc żużel, który oddziela się od ciekłego metalu. Dzięki temu poprawia się jakość stopu, a proces staje się bardziej efektywny. Wapienie używane w hutnictwie wymagają odpowiedniej czystości chemicznej oraz kontroli zawartości niepożądanych domieszek.

Projekt edukacyjny

Zastosowania wapieni w gospodarce do dnia dzisiejszego są niezwykle szerokie i obejmują zarówno tradycyjne gałęzie przemysłu, jak i nowoczesne technologie ochrony środowiska. Najbardziej znanym wykorzystaniem jest produkcja spoiw budowlanych — wapna palonego, hydratyzowanego oraz cementu portlandzkiego.

Przemysłowe wydobycie kamienia na Szkale zapoczątkował ok. 1895 r. przedsiębiorca z Katowic Louis Miedźwiński. Pierwotnie łamał kamíeń na własnym gruncie, później kupił sąsiedzkie kamieniołomy i połączył pojedyncze zakłady w jedno przedsiębiorstwo, co umożliwiało racjonalną eksploatację. Kolej wąskotorowa umożliwiała wywóz kamieni poza granice Radzionkowa.

W 1915 r. powstała linia kolei wąskotorowej na południowym krańcu Szkałv jako część Królewskich Pruskich Kolei Państwowych, a po 1922 r. Górnośląskich Kolei Państwowych. Na samej Szkale w 1931 r. istniała bocznica przeładunkowa kamieniołomu „L. Miedźwiński” prowadząca do stacji Radzionków Wąskotorowy. Pod koniec lat 20. XX w. firma Miedźwiński L. dysponowała sporym kapitałem zakładowym i posiadała zaplecze maszynowe o sile 15 KM. Zatrudniała około 60 pracowników. Roczna produkcja wynosiła około 4500 t wapna oraz 40 000 t kamienia wapiennego. 

W okresie kryzysu gospodarczego w latach 30. XX w. firmę zakupiła Huta Pokój. W 1935 r. wydobyto 41 734 t kamienia wapiennego na potrzeby huty oraz 861 t dla innych zakładów. W czasie Il wojny światowej przedsiębiorstwo działało jako Oberhütten Vereinigte Oberschlesische Hüttenwerke Aktiengesellschaft in Gleiwitz. Po wojnie firma została znacjonalizowana. Jako przedsiębiorstwo państwowe działała do 1958 r. Pomimo braku odsłonięć geologicznych Szkała jest ważnym świadectwem dawnej działalności górniczej na Śląsku.

Projekt edukacyjny na Szkale koordynowało Stowarzyszenie Zielona Ziemia przy współpracy z miastem, a dofinansowanie pochodziło z WFOŚiGW w Katowicach.