Bezpieczeństwo surowcowe nie może opierać się wyłącznie na założeniach liberalnego rynku

Potrzebna jest nam trwała, nowoczesna polityka surowcowa - przekonywał prof. Krzysztof Galos

Bezpieczeństwo surowcowe przestaje być tematem branżowym, a staje się jednym z fundamentów bezpieczeństwa państwa - przekonywał prof. Krzysztof Galos podczas jubileuszowej konferencji KOMEKO. Wybrzmiał przy tym jasny postulat: Polska potrzebuje długofalowej i realnej polityki surowcowej, opartej zarówno na krajowych zasobach, jak i na odpowiedzialnym zarządzaniu importem, recyklingiem i odzyskiem.

Podczas jubileuszowego otwarcia XXV konferencji KOMEKO prof. Krzysztof Galos, główny geolog kraju, przedstawił jedno z najważniejszych wystąpień programowych całego wydarzenia. Nie było to jedynie wystąpienie eksperckie poświęcone surowcom krytycznym czy zmianom legislacyjnym na poziomie Unii Europejskiej, ale przede wszystkim głos o strategicznym znaczeniu, pokazujący, że kwestia dostępu do surowców coraz wyraźniej staje się elementem państwowej racji stanu.

Jak podkreślał, bezpieczeństwo surowcowe nabiera dziś szczególnego znaczenia „ze względu na realne i potencjalne niedobory i ryzyko zakłóceń dostaw surowców na rynkach mineralnych”. Zwrócił uwagę, że nie jest to już zagadnienie czysto teoretyczne ani temat zarezerwowany dla wąskiego grona specjalistów, lecz problem, który bezpośrednio przekłada się na funkcjonowanie gospodarki, przemysłu, transformacji energetycznej, a nawet szeroko pojętego bezpieczeństwa państwa. 

Nowy etap myślenia o rozwoju

Ważnym elementem wystąpienia była diagnoza dotychczasowego podejścia Europy do kwestii surowców. Prof. Krzysztof Galos przypomniał, że przez długi czas dominowało przekonanie, iż wolny rynek sam zagwarantuje stabilność dostaw i rozwiąże ewentualne problemy zaopatrzeniowe. Jak mówił, „na poziomie Unii Europejskiej przez lata ten aspekt był niemal kompletnie ignorowany. Zakładano, że wolny rynek wszystko rozwiąże, wszystko załatwi. No tak się jednak nie działo”. Ta zwięzła, ale mocna ocena dobrze oddaje zmianę myślenia, jaka dokonała się w ostatnich latach pod wpływem napięć geopolitycznych, rosnącej zależności od nielicznych dostawców oraz coraz bardziej widocznych zaburzeń na globalnych rynkach mineralnych. 

Z wypowiedzi głównego geologa kraju wynikało jednoznacznie, że Europa i Polska wchodzą dziś w nowy etap myślenia o rozwoju. Dotychczasowe przeświadczenie, że wystarczy kupić potrzebne surowce na rynku światowym, ustępuje miejsca bardziej realistycznemu podejściu. W świecie, w którym narastają konflikty geopolityczne, a dostęp do surowców strategicznych coraz częściej staje się narzędziem wpływu gospodarczego i politycznego, bezpieczeństwo surowcowe nie może opierać się wyłącznie na założeniach liberalnego rynku.

W tym kontekście szczególnie mocno wybrzmiał postulat stworzenia spójnej polityki surowcowej państwa. Prof. Krzysztof Galos mówił wprost, że „bardzo ważnym elementem budowania bezpieczeństwa surowcowego powinno być przygotowanie pewnej strategii, polityki surowcowej państwa, biorącej pod uwagę możliwe krajowe, jak i importowane źródła tych surowców”. Wskazywał zatem nie tylko diagnozę problemu, ale i kierunek działania. Bezpieczeństwo surowcowe, w jego rozumieniu nie może być już zbiorem rozproszonych inicjatyw i reakcji na kryzysy. Powinno stać się przedmiotem świadomej, planowej i długofalowej polityki państwa.  

Podkreślał przy tym, że bezpieczeństwo surowcowe osiąga się wielotorowo. Jak zaznaczył, powinno ono opierać się „na zaspokajaniu potrzeb w zakresie surowców ze źródeł krajowych, tam gdzie to jest możliwe”, zarówno przez wydobycie kopalin, jak i przez odzysk oraz recykling, ale także - tam, gdzie to konieczne - przez „bezpieczny import”. Jednocześnie uczciwie przyznał, że „dla większości krajów europejskich, w tym dla Polski, większość potrzeb surowcowych niestety musimy zabezpieczać importem. Taka jest rzeczywistość”. W tej wypowiedzi nie było uproszczeń ani politycznych sloganów. Było natomiast wyraźne wezwanie do realizmu: budowa bezpieczeństwa surowcowego nie polega na iluzji pełnej samowystarczalności, lecz na rozsądnym łączeniu własnych zasobów, odzysku i dywersyfikacji dostaw. 

Gospodarka obiegu zamkniętego

Znaczną część wystąpienia prof. Krzysztof Galos poświęcił unijnemu rozporządzeniu CRMA, czyli regulacji ustanawiającej ramy dla zapewnienia bezpiecznych i zrównoważonych dostaw surowców krytycznych. W jego ocenie jest to dokument przełomowy, bo pokazuje, że Unia Europejska zaczęła wreszcie traktować kwestie surowcowe jako jeden z filarów swojej odporności gospodarczej i technologicznej. Przypomniał, że dziś priorytetowo traktowane są surowce kluczowe dla transformacji energetycznej, transformacji cyfrowej, rozwoju nowoczesnych branż przemysłu, a także obronności. To właśnie one będą decydowały o realnej sprawczości państw i gospodarek w najbliższych dekadach. 

Wiceminister klimatu i środowiska nie ograniczał się jednak do omówienia europejskich założeń. Ważnym walorem jego wystąpienia był wymiar praktyczny i krajowy. Mówił o konieczności przygotowania oraz wdrożenia programu poszukiwań źródeł surowców krytycznych, o monitorowaniu rynku surowcowego i ograniczaniu ryzyka dostaw, a także o potrzebie tworzenia odpowiednich narzędzi analitycznych. Wśród konkretnych rozwiązań wskazał m.in. utworzenie punktu kontaktowego dla projektów strategicznych, przygotowanie realizacji Krajowego Programu Poszukiwań Surowców Krytycznych oraz monitorowanie rynku surowcowego, ograniczenie ryzyka dostaw, w tym poprzez utworzenie Centrum Analiz Surowcowych. Tak zarysowany katalog działań pokazuje, że w jego ujęciu bezpieczeństwo surowcowe nie jest abstrakcyjną ideą, lecz obszarem wymagającym instytucjonalnego zaplecza i konkretnych decyzji organizacyjnych. 

Na szczególną uwagę zasługiwał także wątek gospodarki o obiegu zamkniętym. Profesor wyraźnie zaznaczał, że przyszłość polityki surowcowej nie może opierać się wyłącznie na nowych projektach wydobywczych. Konieczne jest również dużo poważniejsze potraktowanie odzysku i recyklingu. W tym kontekście mówił o potrzebie „wdrażania pełnych środków na rzecz GOZ-u”, a także o rozwijaniu baz danych dotyczących zamkniętych hałd i odpadów pogórniczych. Szczególnie interesująco zabrzmiał fragment, w którym wskazał, że dawne zwałowiska - mające nieraz 50, 80 czy nawet 100 lat - mogą okazać się wartościowym źródłem surowców. Jak mówił, trzeba „podjąć pewne działania na rzecz tego, żeby określić, czy niektóre zwałowiska odpadów górniczych, te starsze, te mające 50, 80, 100 albo więcej lat, czy one nie mogą być ciekawym źródłem”. Była to bardzo praktyczna sugestia, dobrze wpisująca się w nowoczesne rozumienie bezpieczeństwa surowcowego jako połączenia polityki zasobowej i gospodarki cyrkularnej. 

Potrzebna jest trwała nowoczesna polityka surowcowa

Ważnym i zarazem trzeźwym elementem wystąpienia było również zaznaczenie, że cały ten proces wymaga czasu. Prof. Krzysztof Galos uczciwie studził nadmierny optymizm, mówiąc: „To jest proces bardzo powolny, nie czarujmy się”. Ta uwaga miała istotne znaczenie, bo pokazywała, że nie chodzi o szybkie, efektowne deklaracje, ale o konsekwentne budowanie systemu bezpieczeństwa surowcowego na lata. W jego ocenie zarówno rozwój projektów wydobywczych, jak i budowa pełnowymiarowych zdolności recyklingowych czy nowych narzędzi analitycznych to zadania wymagające cierpliwości, koordynacji i ciągłości politycznej. 

Pod koniec wystąpienia przeszedł do jeszcze bardziej konkretnych zapowiedzi. Poinformował, że „na forum rządu właśnie w tych dniach, miesiącach zgłaszamy propozycję kompleksowych działań w tym zakresie na rzecz zabezpieczenia bezpieczeństwa surowcowego”. Dodał przy tym, że są to działania „bardzo gorące”, będące przedmiotem bieżących prac i uzgodnień. Ten fragment nadawał jego wystąpieniu dodatkowy ciężar polityczny i programowy. Pokazywał bowiem, że nie mamy do czynienia jedynie z ekspercką refleksją, lecz z próbą realnego przełożenia diagnozy na instrumenty państwowe.

Całość wystąpienia prof. Krzysztofa Galosa można odczytać jako mocny apel o zmianę myślenia. Surowce krytyczne, strategiczne i podstawowe przestają być dziś jedynie przedmiotem zainteresowania geologów, górników czy technologów. Stają się elementem szerszej układanki: bezpieczeństwa gospodarczego, odporności przemysłowej, skuteczności transformacji energetycznej i pozycji państwa w coraz bardziej konkurencyjnym świecie. Na jubileuszowym KOMEKO Galos pokazał, że Polska potrzebuje nie doraźnych reakcji, lecz trwałej, racjonalnej i nowoczesnej polityki surowcowej.

To właśnie dlatego jego wystąpienie można uznać za jeden z najmocniejszych głosów całej konferencji. Było to wystąpienie nie tylko o geologii czy przepisach europejskich, ale przede wszystkim o odpowiedzialności państwa za przyszłość. O tym, że bezpieczeństwo surowcowe musi zostać włączone do głównego nurtu strategicznego myślenia o Polsce - nie jako temat uboczny, lecz jako jeden z warunków dalszego rozwoju.

KOMEKO to uznane forum wymiany wiedzy i doświadczeń, które od lat łączy przedstawicieli świata nauki, instytutów badawczych oraz przemysłu. Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu Wektory Nauki. Organizatorem jest IT Komag.