Rekultywacja poprzemysłowej hałdy w Czerwionce-Leszczynach

Rekultywacja w Czerwionce-Leszczynach

Rewitalizacja zdegradowanego obszaru pogórniczego w dawnej kopalni Dębieńsko, prowadzona przez spółkę, przynosi wymierne korzyści środowiskowe, społeczne i gospodarcze. Spółka przywraca hałdzie jej wartość użytkową. Dzięki eliminacji organicznych części palnych i odzyskowi pełnowartościowych kruszyw, teren zyskuje nowe życie. Gleba, powietrze i woda mają znacznie lepszą jakość, co stwarza warunki do rozwoju lokalnej bioróżnorodności.

Na wierzchowinie nowego obiektu, na docelowo ukształtowanych terenach, wykonywana jest warstwa glebotwórcza oraz obudowa biologiczna. Te działania ograniczają pylenie i zmniejszają spływ powierzchniowy wód opadowych i roztopowych, co przekłada się na lepsze warunki dla rozwoju roślinności.

Spółka prowadzi nasadzenia zieleni – drzew i krzewów, ale przede wszystkim nie likwiduje samosiejek, które są naturalnymi sprzymierzeńcami rekultywacji. Na hałdzie w Czerwionce-Leszczynach ich obecność jest dowodem na to, że środowisko stopniowo odzyskuje zdolność do samoregeneracji.

W ramach prac o charakterze rekultywacyjnym powstają zbiorniki i rowy retencyjne, które gromadzą wody opadowe i roztopowe. Dzięki temu poprawiają się warunki wilgotnościowe gleby, co sprzyja wzrostowi roślin i zwiększa atrakcyjność zagospodarowywanego terenu – zarówno pod kątem ekologicznym, jak i rekreacyjnym.

Rekreacja i społeczna użyteczność to nie wszystko

ZOWER realizuje wizję przekształcenia hałdy w przestrzeń przyjazną mieszkańcom. W planach jest budowa obiektu sportowo-rekreacyjnego, który ma służyć jako miejsce wypoczynku i aktywności fizycznej. Dodatkowo, oczyszczony teren być może będzie przeznaczony pod inwestycje, w tym farmę fotowoltaiczną, co wpisuje się w kierunek zielonej transformacji energetycznej regionu.

Rewitalizacja hałdy w Czerwionce-Leszczynach to przykład, jak z pozornie bezużytecznego terenu można stworzyć przestrzeń pełną życia, zieleni i możliwości. Choć proces ten wymaga czasu i cierpliwości, jego efekty już dziś są widoczne – zarówno w krajobrazie, jak i w jakości życia mieszkańców.

- Nasze zbiorniki na wodę i rowy melioracyjne zabezpieczają również okoliczny teren przed podtopieniami – mówi wiceprezes Krzysztof Krakowski i wskazuje na nasadzenia zieleni: - Od lat nie tylko prowadzimy tu działalność gospodarczą, ale też dbamy o zazielenianie terenu, a spacerując po hałdzie można tutaj spotkać nie tylko odbudowującą się florę, lecz także przedstawicieli fauny. Mamy tu ptactwo – pustułki, żurawie i bociany, ale również zające czy sarny.

GEOSZYB – innowacyjne rozwiązanie

Z kolei odzyskane uboczne produkty wydobycia są wykorzystywane np. do produkcji Geoszybu.

To przykład wykorzystania ubocznych produktów wydobycia i ubocznych produktów spalania razem: „Zestalana mieszkanka wypełniająca Geoszyb – stosowana w likwidacji wyrobisk górniczych w procesach przywracania wartości użytkowych terenom zdegradowanych w wyniku działalności przemysłowej”.

Geoszyb to innowacyjne rozwiązanie produktowe stosowane w przywracaniu wartości użytkowych terenom pogórniczym i poprzemysłowym. Do produkcji mieszanki Geoszyb wykorzystuje się m.in. kruszywo powstające w trakcie procesu odzysku węgla z hałd pogórniczych oraz popioły lotne ze spalania węgla w energetyce.

Technologia spółki oraz dedykowany jej produkt o nazwie Geoszyb, są obecnie najbardziej skutecznym sposobem likwidacji nieczynnych szybów kopalnianych dającym stabilność, trwałość i wieloletnie bezpieczeństwo. Oferowane przez PGE Ekoserwis rozwiązanie zapewnia bezpieczeństwo ludziom i ich majątkowi, ale także jest korzystne dla środowiska.

Kruszywo, które jest stosowane do produkcji mieszanki Geoszyb i wykorzystywane do likwidacji wyrobisk górniczych, trafia niejako „z powrotem do miejsca, z którego zostało wydobyte”. Tak zorganizowany proces domyka pętlę obiegu materiałów i prowadzi do przywrócenia wartości użytkowych terenom zdegradowanym w wyniku działalności przemysłowej. Można je później wykorzystywać na przykład na cele inwestycyjne.

Produkcja i stosowanie mieszanki Geoszyb umożliwia nie tylko wykorzystywanie potencjału gospodarczego ubocznych materiałów z energetycznego spalania paliw (popioły) oraz ubocznych produktów wydobycia (z hałd), ale jest również kompleksowym rozwiązaniem stanowiącym połączenie innowacji produktowej (innowacyjna mieszanka wypełniająca) i procesowej, ponieważ produkcja mieszanki odbywa się w miejscu jej aplikacji.

Jej stosowanie pozwala przede wszystkim przywracać wartości użytkowe terenom, ale pomaga także usuwać zagrożenia stwarzane przez szyby pokopalniane. Wykorzystywanie Geoszybu to praktyka doskonale ilustrująca działanie w myśl zasady „pierwszeństwo dla surowców wtórnych”, dodatkowo minimalizująca powstawanie odpadów oraz optymalizująca redukcję odpadów już wcześniej powstałych. Produkt domyka także obieg wykorzystywanych zasobów i zmniejsza emisję CO2 wynikającą z zastosowania surowców naturalnych.

Technologia została już wykorzystana w likwidacji kilku szybów. Co ciekawe, istnieje potencjał do rozszerzenia tej technologii na państwa ościenne – takie jak np. Czechy i Słowacja.

Przykład na skalę europejską

Polskie doświadczenia w zakresie zwalczania zagrożenia pożarowego na zwałowiskach odpadów powęglowych inspirują zagranicznych ekspertów. Teren składowiska po byłej kopalni KWW Dębieńsko w Czerwionce-Leszczynach, który jest zagospodarowywany przez rybnicką spółkę ZOWER, z wizytą studyjną odwiedziła m.in. delegacja francuskich instytucji publicznych. Spotkanie odbyło się w ramach prac nad raportem pn. „Międzynarodowa ocena problemu samozagrzewania hałd odpadów powęglowych”. 

W wizycie wzięli udział przedstawiciele Francuskiego Narodowego Instytutu Środowiska Przemysłowego i Ryzyka (INERIS), GEODERIS – grupy interesu publicznego (GIP) utworzonej m.in. przez Ministerstwo Transformacji Ekologicznej i Solidarności, a także BRGM, francuskiej służby geologicznej, która jest wiodącą francuską instytucją publiczną zajmującą się zastosowaniami nauk o Ziemi do zarządzania zasobami powierzchniowymi i podpowierzchniowymi w celu zrównoważonego rozwoju.

Stronę polską reprezentowali przedstawiciele spółki ZOWER, urzędnicy gminy Czerwionka-Leszczyny, a także pracownicy Politechniki Śląskiej – dr inż. Zenon Różański, dr hab. inż. Paweł Wrona prof. PŚ oraz dr inż. Jacek Korski z Instytutu Techniki Górniczej KOMAG w Gliwicach. Celem spotkania była prezentacja polskich doświadczeń i osiągnięć w zakresie rewitalizacji zwałowiska odpadów powęglowych i przeciwdziałania ich samozagrzewaniu.

We Francji, jak i wielu innych krajach, gdzie istnieją zagłębia węglowe, problem zapożarowanych hałd jest wciąż aktualny, często nawet pomimo już całkowitej likwidacji górnictwa konwencjonalnego. Dlatego polskie doświadczenia w zakresie skutecznych metod zwalczania zagrożenia pożarowego na zwałowiskach odpadów powęglowych oraz rekultywacji tego typu obiektów są tak cenne.

Szerokie działanie proekologiczne

Działania podejmowane przez spółkę ZOWER nie polegają wyłącznie na oczyszczaniu i przywracaniu naturalnych walorów obszarowi eksploatowanemu przez przemysł wydobywczy. To znacznie szersze proekologiczne działanie, które jest korzystne dla całego środowiska naturalnego.

Usunięcie odpadów pokopalnianych poprawia zarówno jakość wody i gleby, jak i wpływa na bezpieczeństwo społeczności zamieszkującej okolice zwałowiska, gdyż likwidowane jest m.in. zagrożenie samozapłonu nagromadzonych tam odpadów, a budowa rowów odwadniających i zbiorników retencyjnych zabezpiecza mieszkańców okolic zwałowiska Dębieńsko przed powodzią.

Bezpieczeństwo lokalnych społeczności

ZOWER realizuje również dodatkowe zadania związane z udrażnianiem lokalnych cieków powierzchniowych, retencjonowaniem wód na obszarze dawnego zwałowiska bez ich odprowadzania do cieków zewnętrznych i wód burzowych spływających od strony autostrady A2 dla zabezpieczenia przeciwpowodziowego miasta. Spółka zajmuje się też zabezpieczeniem przeciwpożarowym stożków objętych strefą ochrony krajobrazu. Posiadane zasoby: instalacja, technologia, doświadczenie i wiedza pracowników umożliwiają kompleksowe przetwarzanie odpadów ze składowiska. Podejmowane działania systematycznie przyczyniają się do poprawy stanu środowiska naturalnego w obrębie dawnego zwałowiska, a docelowo, po zmianie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, umożliwią nie tylko wybudowanie na tym terenie farmy fotowoltaicznej, ale także stworzą spokojną, zieloną enklawę na dawnym silnie zdegradowanym poprzemysłowym obszarze.

Dobre praktyki dla środowiska

Spółka ZOWER dotychczas przetworzyła ponad 27 milionów ton odpadów pogórniczych na Zwałowisku KWK Dębieńsko. Rocznie przerabianych jest tam około 1,5 mln ton ubocznych produktów wydobycia, a z tego materiału odzyskiwane są kruszywa i frakcje organiczne, które zawracane są do ponownego wykorzystania w ramach gospodarki cyrkularnej. Poza bieżącym wykorzystaniem odpadów i skierowaniem ich jako pełnowartościowych produktów w różnych kierunkach gospodarczych, działalność ta pozwala na aktywne i realne wsparcie transformacji regionów poprzez odzysk terenów pogórniczych i poprzemysłowych np. dla celów budowlanych.

Realizowana praktyka przywracania wartości użytkowych terenom zdegradowanym została opisana w „Raporcie odpowiedzialnego biznesu 2023. Dobre praktyki”. To największy w Polsce coroczny przegląd inicjatyw z obszaru zrównoważonego rozwoju i ESG.

Znaczenie dla regionu

Działalność ZOWER niezaprzeczalnie przynosi gminie korzyści ekologiczne (oczyszczona hałda, nasadzenia, zapobieganie samozapłonom), społeczne (edukacja, więcej terenów rekreacyjnych) i ekonomiczne (miejsca pracy, podatki). Akcje takie jak sadzenie drzew z przedszkolakami i udział w Industriadzie dodatkowo integrują spółkę z lokalną społecznością, udowadniając, że jest odpowiedzialnym partnerem, a budowany obiekt będzie korzystną zieloną enklawą nie tylko dla lokalnej społeczności, ale całej górnośląskiej aglomeracji.

ZOWER wspierał m.in. zakup wozu strażackiego dla OSP Dębieńsko Stare. W 2025 roku umożliwiono także ratownikom służb mundurowych organizację ćwiczeń na terenie zwałowiska. Dodatkowo ZOWER miał swój drobny wkład w rozwój kultury i sztuki poprzez umożliwienie realizacji zdjęć do filmu „Godej do mie” oraz zdjęć do materiałów promocyjnych z Zespołem Pieśni i Tańca „Śląsk”.

Edukacyjny wymiar działalności spółki podkreśla współpraca z Politechniką Śląską. Studenci mieli okazję zdobyć w miejscu funkcjonowania zakładu praktyczną wiedzę na temat eksploatacji hałdy, odzysku surowców oraz technik rekultywacji terenów zdegradowanych.

- Nasza działalność i zaangażowanie pracowników realnie przekładają się na korzyści dla gminy i lokalnej społeczności. Trudno wskazać inny samorząd w regionie, który miałby tak dobrze zagospodarowaną hałdę – i to z dodatkowym zyskiem do budżetu. Dbamy o bezpieczeństwo terenu, jego zazielenianie i ochronę przed pożarem, a także o stały nadzór nad całością. Bez wsparcia spółki ZOWER gmina musiałaby samodzielnie ponosić ten ciężar – podkreślał podczas spotkań wiceprezes Krzysztof Krakowski.

- Spółka ZOWER, należąca do Grupy Kapitałowej PGE, stanowi modelowy przykład rekultywacji zdegradowanych terenów po dawnej działalności wydobywczej, realizowanej w oparciu o samofinansujące się procesy gospodarcze. 

Jest to możliwe dzięki efektywnemu zarządzaniu, obejmującemu m.in. skuteczne reagowanie na zmieniające się warunki rynkowe. Istotną rolę odgrywa również doświadczona kadra pracownicza oraz konsekwentne inwestowanie w nowoczesny sprzęt. 

Podejmowane działania przynoszą korzyści nie tylko samej spółce, lecz przede wszystkim mieszkańcom oraz lokalnej społeczności- przekazał pPrezes zZarządu Spółki Witold Buchta.