Ponoć w salonach Pałacu Kawalera minister Jan Mitręga podpisywał kontrakty na eksport węgla do Związku Radzieckiego

Podziemne korytarze, po których przechadzał się ongiś sam hrabia Guido von Donnersmarck, kryją zapewne niejedną tajemnicę

Mało komu świerklaniecki Mały Wersal kojarzy się dziś z pięknym zamkiem, jeszcze mniej z siecią podziemnych korytarzy, czy nawet z górnictwem. Miejsce to historia naznaczyła w sposób szczególny i zapewne kryje ono w sobie wciąż wiele tajemnic. Warte są tego, by je odkrywać.

W samym sercu obecnego parku w Świerklańcu znajdował się kiedyś okazały pałac, zwany właśnie Małym Wersalem. Obecnie można go podziwiać jedynie na starych fotografiach i obrazach. Po tamtych czasach niewiele bowiem pozostało. Zachowały się jedynie: Pałac Kawalera, kościół, mauzoleum i właśnie ów wspaniały ogród w stylu angielskim z licznymi dywanami kwiatów, krzewów, z rzeźbami i posągami. Pozostały również opowieści, dzięki którym Mały Wersal jawi się nam jako miejsce wyjątkowe w historii przemysłowego Śląska. Lecz zanim przybyli tu magnaci i przemysłowcy, najprawdopodobniej w XIV w. w Świerklańcu stanął piastowski zamek warowny. Zmieniał swój wygląd i właścicieli aż do początku XVII w. Wówczas to osiedliła się w nim rodzina Henckel von Donnersmarcków, ród wyjątkowo zasłużony dla rozwoju przemysłowego Górnego Śląska. 

Z miłości do przyszłej małżonki
Na początku lat 70. XIX stulecia hrabia Guido von Donnersmarck powziął decyzję o budowie nowej rezydencji usytuowanej w głębi parku świerklanieckiego. Historia mówi, że uczynił to z miłości do przyszłej małżonki, markizy Blanki de Paiva, którą poznał na paryskich salonach w XIX w.

Donnersmarckowie stali się jednym z najbogatszych i najbardziej wpływowych rodów na Śląsku i w całych Niemczech. Należała do nich m.in. pierwsza na Śląsku spółka akcyjna o nazwie: Śląskie Kopalnie i Cynkownie, z siedzibą w Lipinach, huta Donnersmarck i kopalnia Guido w Zabrzu, a także huta Bethlen-Falva i kopalnia Deutschland w Świętochłowicach. Jego własnością były także huty cynku Guidotto i Thurzo oraz kopalnie: Śląsk w Chropaczowie, Karsten-Centrum w Bytomiu, Matylda, Cecylia, Szarlej i Andaluzja. Jeszcze w 1902 r., w Chwałowicach książę Guido założył kopalnię Donnersmarck, dziś Chwałowice, a w sąsiednich Jankowicach kolejną, nazwaną Szyby Blüchera, obecnie Jankowice. Postać Guido von Donnersmarcka wciąż fascynuje historyków.

– O tej postaci wiemy wiele, zdecydowanie mniej o miejscu, w którym Donnersmarckowie postanowili się osiedlić. Po przepięknym zamku nie ma śladu, został zniszczony przez Armię Czerwoną w 1945 r. Pozostał jedynie Pałac Kawalera. Minęło już 115 lat od momentu jego wybudowania. Powstał jako reprezentacyjna rezydencja dla gości Guido. Jednym z pierwszych był sam cesarz Wilhelm II Hohenzollern. Solidna robota. Donnersmarckowie byli rodem majętnym, więc nie oszczędzali na materiałach. Do wszystkich prac zatrudniali wysokiej klasy fachowców – opisuje Marek Cyl, wójt Świerklańca, a zarazem patron tytularny Salonu Śląskiego w Pałacu Kawalera w Świerklańcu.

Niedawno na pierwszym piętrze pałacu odkryto zamurowane przejścia między salą zieloną a bordową. W ręce odkrywców trafiła także żeliwna płyta stanowiąca najprawdopodobniej właz do części nieodkrytych jeszcze podziemi budowli.

– Dostępnych jest obecnie zaledwie kilkaset metrów korytarzy. W wilgotnym środowisku parku zachowały się znakomicie. Służyły jako tunele do celów komunikacyjnych, być może dla służby i po to, aby móc niezauważenie przemieszczać się pomiędzy obiektami. Książę Guido znany był z tego, że nagle znikał, by pojawić się w innym miejscu posiadłości, nie wychodząc na zewnątrz rezydencji. Wieść gminna niosła, że podziemne korytarze ciągnęły się do kopalni srebra w Tarnowskich Górach, do Piekar i innych kopalń. Ile jest w tym prawdy? Nie wiadomo. Mamy zamiar to zbadać – dodaje Marek Cyl. 

Książę i minister
To najprawdopodobniej właśnie w Pałacu Kawalera Guido von Donnersmarck wraz z Karolem Franciszkiem von Ballestreme z Pławniowic, również budowniczym kopalń węgla kamiennego, rud cynku i huty cynku, kreślili plany pozbycia się w bezkrwawy sposób Bernharda von Bülowa, kanclerza II Rzeszy Niemieckiej. Do ich decydującej rozmowy doszło na galerii sali posiedzeń parlamentu w Berlinie. Ballestreme miał wówczas wyrazić wątpliwość, czy jego wpływy polityczne wystarczą, aby z powodzeniem przeprowadzić ów tajny spisek. Wówczas Guido odezwał się do niego słowami: „twoje wpływy i moje pieniądze z pewnością”. W taki oto sposób dwóch śląskich magnatów przemysłowych zmieniło bieg historii Europy.

Pałac Kawalera ma również swoją najnowszą, górniczą historię. Otóż w jego salonach Jan Mitręga, minister górnictwa i energetyki, gościł często radzieckich towarzyszy, podpisując kolejne umowy na eksport węgla kamiennego do Związku Radzieckiego.

– W tamtych latach to właśnie górnictwo dbało o kompleks w Świerklańcu. Kierownictwa kopalń delegowały do pracy przy sprzątaniu, pielęgnowaniu trawy, drzew i kwiatów całe brygady swych pracowników – opowiada Marek Cyl.

Sam Świerklaniec również ma bogatą górniczą historię. W końcu XVIII w. utworzono tam pierwszą na Śląsku szkołę górniczą. Została ona w 1803 r. przeniesiona na teren należący do kopalni Fryderyk.

Z kolei pierwszą po II wojnie światowej penetrację podziemi Małego Wersalu zorganizowali 4 września br. dla dziennikarzy działacze Stowarzyszenia Wrazidlok, zajmującego się popularyzowaniem dziejów Śląska. Kaski, latarki, przeszkody i kapiąca ze stropów woda, przemoczone buty i palta, ale szlak przetarty. Niewykluczone, że w przyszłości stanie się kolejną atrakcją turystyczną regionu.