Downij w kożdym pożómnym śzlónskim dómu zawsze jakeś ksiónżki były; po polsku i po niemiecku a czasym po czesku. Jeszcze kiejś tam uo tym napisza. Terozki Wóm godóm; nojlepszo rozrywka to dobro ksiónżka. Niy godóm, że to mo być zarozki Mann, abo Joyce, czy Gombrowicz. Ale dlo przikładu: „Szwejk”, „Don Kichote”, „Cholonek” abo „Colas Breugnon” to sóm dobre i wesołe kónski, akurat na teraz. Niy wiym czy jeszcze we kurortach sóm biblioteki dlo lufciorzy. Trza se możno zadbać samymu, a antykwariaty rozrywo uod takiygo toworu. Możecie sie tyż chycić za zapómniane już trocha, a na urlopie zawsze dobre, ksiónżki Saganki abo Samozwaniec, czy tyż za jakie dobre kryminały. Tu bych Wóm doradzoł Marka Krajewskiego, bo pisze uo downiejszych czasach we stolicy naszego Śzlónska; we Wrocławiu czy jak wto woli: Breslau.
A na koniec móm coś extra; jak sie kómuś udo znolyźć – bo niy jest to leko – to nie se przeczyto „Stary kościół miechowski” Norberta Bonczyka – naszego górnośzlónskiygo faroża poety. Mickiewicz napisoł „Pana Tadeusza”, czyli epopeja szlachecko i wszyscy to znómy, choć mało z tym mómy wspólnego. Bonczyk napisoł epopeja plebejsko – choć sóm tam tyż nasze śzlónskie panoczki – mało wto to zno. A przeca to jest nasza historio z połowy XIX wieku. Niyjedyn tam swoich pradziadków pozno, abo choć swoje nazwisko znoidzie. I napisane jest tak samo piyknie, abo jeszcze piyknij jak to, czego uczóm we szkole. Jak sie kómu udo, to każdego dnia może se przeczytać jedyn rozdział, prawie styknie na cały urlop. Gwarantuja, że tym, kierzi nigdy niy czytali wierszy, abo wcale nic niy czytali, tyż sie zapodobo; jednako czy muody, czy stary. Jo z fmilijóm czytómy se to kożdego roku na głos.
W ksiónżkach idzie tyż znolyźć to, co inksi dopisali abo domalowali. I choć niy jest dobrze szkryflać po ksiónżkach bele czego, to czasym te dopiski sóm bardzo ciekawe. Kiedyś dlo przikładu, dowiedzioł żech sie, wiela, przeszło 100 lot tymu we Lwowie, wtoś zapłacił za nafta, kartofle, krupy i inkszy towor, abo wiela jedyn faroż na farze przejón kómż, uornatów, stułów i inkszego dobra. Roztómajte śmieszne rzecy tam sie tyż zdażóm.
W Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie jest zapisek sprzed co najmniej 250 lat a może i 400. Jakiś student, zapewne, napisał, że nie są godne zaufania: włoskie nabożeństwa, weneckie ubóstwo, niemiecki post, czeska religia, węgierska wiara, rakuska (austriacka) pokora, bawarska skromność, szwabska prostota, śląska prawda, ruska rada, pruska przysięga, polski most, brandenburskie jedzenie, erfurckie piwo, piękność murzynki. „Niewiele warte” – dopisał na końcu ów student – może z Litwy, bo tu jakoś łatki zabrakło. Ale wynika z tego, że nasi antenaci chyba mocno „kombinowali” i „ściemniali” – jak mawia młodzież, a z drogami w Polsce zawsze było tak samo, co dziś łatwo sprawdzić podczas wyjazdu na urlop.
Ale niy ma co lamyncić, ino brać sie na feryje a chytać sie ksiónżek! Ale żech sie dzisioj rozłónacył!
Faces of Change
Żyjemy na śladach górnictwa i to się w naszym regionie nie zmieni
Rozmowa z MARTĄ TOMCZOK, prof. dr hab. Uniwersytetu Śląskiego
