Górnicza tożsamość Zagłębia utrwalona na kartach katalogu. Nowy projekt Muzeum Saturn w Czeladzi
Jak zachować pamięć o górnictwie w regionie, w którym kopalnie zniknęły już z przemysłowego krajobrazu? Muzeum Saturn w Czeladzi realizuje projekt wydania katalogu do nowej wystawy stałej „Górnicza tożsamość Zagłębia”. Publikacja przybliży ponad dwustuletnią historię zagłębiowskiego przemysłu wydobywczego oraz jego wpływ na życie mieszkańców, kulturę i tożsamość regionu. Przedsięwzięcie dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Wspieranie działań muzealnych”, zarządzanego przez Narodowy Instytut Muzeów.
fot: Muzeum Saturn
Muzeum Saturn w Czeladzi.
fot: Muzeum Saturn
Jak zachować pamięć o górnictwie w regionie, w którym kopalnie zniknęły już z przemysłowego krajobrazu? Muzeum Saturn w Czeladzi realizuje projekt wydania katalogu do nowej wystawy stałej „Górnicza tożsamość Zagłębia”. Publikacja przybliży ponad dwustuletnią historię zagłębiowskiego przemysłu wydobywczego oraz jego wpływ na życie mieszkańców, kulturę i tożsamość regionu. Przedsięwzięcie dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Wspieranie działań muzealnych”, zarządzanego przez Narodowy Instytut Muzeów.
Od kopalnianej cechowni do centrum pamięci
W grudniu 2025 roku w zrewitalizowanej cechowni dawnej kopalni „Saturn” w Czeladzi otwarto wystawę stałą „Górnicza tożsamość Zagłębia”. Ekspozycja stanowi zwieńczenie wieloletniego procesu przekształcania terenów pokopalnianych w nowoczesną przestrzeń kultury i edukacji.
Wystawa przedstawia dzieje górnictwa w Zagłębiu Dąbrowskim – od początków eksploatacji złóż węgla kamiennego, poprzez rozwój wielkich przedsiębiorstw przemysłowych, aż po restrukturyzację i likwidację kopalń. Łączy historię techniki i gospodarki z opowieścią o górnikach, ich rodzinach oraz społecznościach, których codzienność przez pokolenia organizowana była wokół zakładów wydobywczych.
Narrację multimedialną uzupełniają oryginalne zabytki, wśród których znajdują się historyczne lampy górnicze, urządzenia pomiarowe, mundury, sztandary i pamiątki zakładowe. Powstający katalog pozwoli pogłębić przedstawione na ekspozycji zagadnienia, nadając im dodatkowy wymiar naukowy i dokumentacyjny.
Ponad dwa stulecia historii górnictwa
Przygotowywana publikacja będzie dwujęzycznym, polsko-angielskim opracowaniem, łączącym teksty historyczne z bogatym materiałem fotograficznym i archiwalnym. Czytelnicy poznają genezę Zagłębia Dąbrowskiego, jego budowę geologiczną, rozwój technik wydobywczych, organizację przedsiębiorstw górniczych oraz historię kopalni „Saturn”.
Ważną część katalogu stanowi opracowanie prof. dr. hab. Andrzeja J. Wójcika z Instytutu Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk, specjalizującego się w historii geologii i górnictwa. Autor podejmuje zagadnienia związane z kształtowaniem się zagłębiowskiego przemysłu, rozpoznawaniem złóż, terminologią górniczą i przemianami organizacyjnymi sektora wydobywczego.
Publikacja wykracza jednak poza historię gospodarczą. Istotne miejsce zajmują w niej tradycje górnicze, etos pracy, solidarność zawodowa, obrzędowość oraz znaczenie kopalń dla rozwoju lokalnych wspólnot. Szczególna uwaga poświęcona zostanie również społecznym konsekwencjom deindustrializacji i współczesnym sposobom ochrony dziedzictwa przemysłowego.
Młodzież współtworzy opowieść o górnictwie
Interesującym elementem projektu jest wykorzystanie metody design thinking, zakładającej aktywny udział przyszłych odbiorców w projektowaniu katalogu. We wrześniu 2026 roku Muzeum Saturn przeprowadziło warsztaty z udziałem 27 uczniów technikum, którzy zastanawiali się, jak opowiadać o historii górnictwa w sposób atrakcyjny dla młodego pokolenia.
Uczestnicy, pracując w sześciu zespołach, analizowali oczekiwania czytelników i projektowali przykładowe strony publikacji. Wśród najczęściej zgłaszanych propozycji znalazły się krótkie teksty, bogata ikonografia, ciekawostki oraz kody QR prowadzące do materiałów filmowych i wywiadów ze świadkami historii.
Warsztaty pokazały, że dziedzictwo górnicze może zainteresować również pokolenie, które nie pamięta już funkcjonujących kopalń Zagłębia Dąbrowskiego. Zebrane sugestie stanowią ważny punkt odniesienia w procesie opracowywania katalogu.
Dziedzictwo, które pozostaje
Zamknięcie kopalń oznaczało nie tylko przemiany gospodarcze, lecz również stopniowy zanik przestrzeni i praktyk organizujących życie wielu społeczności. Górnicza tożsamość Zagłębia nie zniknęła jednak wraz z ostatnimi zakładami wydobywczymi. Pozostaje obecna w rodzinnych wspomnieniach, tradycjach, zabytkach techniki i krajobrazie kulturowym regionu.
Powstający katalog będzie bogato ilustrowaną publikacją. Otrzyma numer ISBN, a jego wersja elektroniczna zostanie udostępniona bezpłatnie na stronie internetowej Muzeum Saturn. Egzemplarze drukowane trafią również do bibliotek, muzeów i instytucji naukowych.
Przedsięwzięcie stanowi ważny krok w dokumentowaniu i popularyzowaniu dziedzictwa zagłębiowskiego górnictwa. Pokazuje jednocześnie, że dawne obiekty przemysłowe mogą zyskać nowe życie, stając się przestrzeniami refleksji nad historią i przyszłością regionu.
Choć zagłębiowskie kopalnie zakończyły działalność, pamięć o ludziach węgla i ich dokonaniach pozostaje żywą częścią regionalnej tożsamości.
Projekt pn. „Katalog do nowej wystawy stałej «Górnicza tożsamość Zagłębia» w Muzeum Saturn w Czeladzi” dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Wspieranie działań muzealnych”, zarządzanego przez Narodowy Instytut Muzeów.
