Dźwięki orkiestry jak hołd składany wszystkim górnikom. Od kopalni Makoszowy do górniczego muzeum
Orkiestra Muzeum Górnictwa Węglowego obchodzi 120-lecie założenia. Podczas uroczystości jubileuszowych w Teatrze Nowym w Zabrzu nadano jej sztandar. Historia orkiestry to w pigułce historia śląskiego górnictwa.
fot: Katarzyna Kozieł-Jasionowska
Jubileusz orkiestry w Teatrze Nowym w Zabrzu
fot: Katarzyna Kozieł-Jasionowska
Orkiestra Muzeum Górnictwa Węglowego obchodzi 120-lecie założenia. Podczas uroczystości jubileuszowych w Teatrze Nowym w Zabrzu nadano jej sztandar. Historia orkiestry to w pigułce historia śląskiego górnictwa.
Zabrzańska orkiestra świętowała jubileusz 13 listopada w Teatrze Nowym w Zabrzu. To było wzruszające spotkanie z rodzinami muzyków, przyjaciółmi orkiestry i wszystkimi osobami, które kibicowały jej w ostatnich latach.
Orkiestra otrzymała Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, przyznany przez Martę Cienkowską, minister kultury i dziedzictwa narodowego Wręczono Odznaki Honorowe „Za Zasługi dla Województwa Śląskiego”, oraz odznaczenia Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr, w tym Odznakę Złotą z Brylantem dla Orkiestry. Przyznano również tytuły „Przyjaciela Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr”, oraz Honorowego Członka Stowarzyszenia - Przyjaciela Orkiestry.
Po części oficjalnej odbył się jubileuszowy koncert Orkiestry, podczas którego muzycy zaprezentowali swoje umiejętności i bogaty dorobek artystyczny.
Gdy w 1906 roku powstawała kopalnia Makoszowy, razem z nią narodziła się jej orkiestra. Przez ponad sto lat była wizytówką zakładu, grała na barbórkach, akademiach i uroczystościach państwowych. Przetrwała wojnę, degradację dyrygenta za Piłsudskiego, restrukturyzację górnictwa i likwidację samej kopalni. Dziś - jako Orkiestra Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu - wciąż gra.
Jej historia to w pigułce historia śląskiego górnictwa: od wojskowych kapelmistrzów, przez radiową profesjonalizację, po walkę o przetrwanie bez zakładu macierzystego.
120 lat dźwięku z kopalni Makoszowy
Zabrzańskie Stowarzyszenie Kulturalne Załogowa Górnicza Orkiestra Dęta „Makoszowy” jest bezpośrednim kontynuatorem Orkiestry Załogowej Kopalni Makoszowy. Zespół powstał w 1906 roku, wraz z kopalnią.
Pierwszym dyrygentem był oficer wojskowy Heinrich Weiss. Prowadził orkiestrę do wybuchu II wojny światowej. To on nadał jej wojskowy szlif - dyscyplinę, brzmienie i repertuar, który na dziesięciolecia stał się znakiem rozpoznawczym górniczych orkiestr.
Po wojnie orkiestrę reaktywowano. Batutę przejął na krótko Franciszek Zygmunt. To z jego nazwiskiem wiąże się jedna z najbardziej symbolicznych anegdot powojennego Śląska.
Na jednej z akademii orkiestra - omyłkowo - wykonała wiązankę pieśni legionowych, w tym zakazaną wówczas pieśń o Józefie Piłsudskim „Jedzie, jedzie na Kasztance nasz miły wódz”. Konsekwencje były natychmiastowe: Zygmunt został zdegradowany, a repertuar orkiestry skonfiskowany na zawsze.
Kolejnym dyrygentem był Herman Nikiel, również muzyk wywodzący się z orkiestr wojskowych. Funkcję pełnił do 1959 roku.
Zawodowcy z radia i filharmonii
Przełom nastąpił w latach 1959-1972, gdy orkiestrę objął Oskar Drońka - muzyk Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach.
Orkiestra była wówczas integralną częścią kopalni, współtworzyła jej historię. Współpracowała też z nieistniejącą już Koksownią Makoszowy i Kopalnią Guido. Dzięki wsparciu załogi kupiono nowe umundurowanie i instrumenty. W 1967 roku zespół zarejestrowano jako członka Polskiego Związku Chórów i Orkiestr. Z orkiestry zakładowej powoli stawał się organizatorem życia kulturalnego całego regionu.
W 1972 roku batutę przejął Henryk Mandrysz, muzyk Reprezentacyjnej Orkiestry Wojska Polskiego w Warszawie. Prowadzi ją do dziś - to ponad pół wieku nieprzerwanej pracy.
Za jego kadencji skład przestał być wyłącznie górniczy. Do pracowników kopalni dołączyli muzycy Zabrzańskiej Filharmonii, Opery Bytomskiej, Teatru Muzycznego w Gliwicach i uczniowie szkół muzycznych. Orkiestra nagrała pierwszą płytę studyjną w Polskim Radiu Katowice z okazji 90-lecia kopalni.
Koniec lat 80. i początek 90. to czas ekspansji - koncerty w kraju i za granicą, konkursy i festiwale. Zaczęła się współpraca z Wydziałem Kultury Urzędu Miejskiego w Zabrzu, której owocem stały się letnie koncerty w Miejskim Ogrodzie Botanicznym.
Największy sukces przyszedł w 1994 roku. Na międzynarodowym konkursie „Euro Musiktage 94” w Niemczech orkiestra zajęła I miejsce w kategorii najlepsza orkiestra koncertowa za wykonanie „Parafrazy na tematy melodii śląskich”, a Henryk Mandrysz zdobył I miejsce w kategorii najlepszy dyrygent festiwalu
Orkiestra grała przy najważniejszych wydarzeniach przełomu wieków. W czerwcu 1999 roku występowała w Gliwicach podczas VII, najdłuższej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski.
Dzięki współpracy z niemiecką organizacją Arbeiterwohlfahrt - AWO orkiestra wyjechała na Międzynarodowe Targi EXPO 2000 do Hanoweru i koncertowała w Hildesheim. Rok później, w maju 2001 roku, uświetniła obchody uchwalenia Konstytucji 3 Maja w Ambasadzie Polskiej w Berlinie.
W Zabrzu stała się animatorem stałych imprez muzycznych, współorganizatorem m.in. Zabrzańskiego Festiwalu Orkiestr im. Edwarda E. Czernego.
Życie po kopalni
Restrukturyzacja górnictwa postawiła orkiestrę przed dylematem, który dotknął wiele zespołów załogowych: kopalnia pozbywała się majątku nieproduktywnego, a orkiestra - od początku ściśle z nią związana - musiała nagle kontynuować działalność poza jej strukturami.
19 grudnia 2006 roku muzycy i osoby związane z zespołem powołali Komitet Założycielski w składzie: Henryk Mandrysz, Artur Mandrysz, Witold Tomicki, Edward Jatowiecki i Remigiusz Turlej. Jednogłośnie podjęli uchwałę o powołaniu Zabrzańskiego Stowarzyszenia Kulturalnego Załogowa Górnicza Orkiestra Dęta „Makoszowy” w Zabrzu.
5 kwietnia 2007 roku Sąd Rejonowy w Gliwicach wpisał stowarzyszenie do rejestru. Od tej daty orkiestra działa jako samodzielne stowarzyszenie. Siedziba mieści się w Miejskim Ośrodku Kultury w Zabrzu przy ul. 3 Maja 91a - w dawnym budynku Kopalni Guido, który służył m.in. jako cechownia.
W marcu 2018 roku historia zatoczyła koło. Stowarzyszenie zostało zarejestrowane jako nowy podmiot - Zabrzańskie Stowarzyszenie Kulturalne Orkiestra Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.
Co ciekawe, Orkiestra jest depozytariuszem wniosku o wpisanie tradycji górniczych orkiestr dętych z Górnego Śląska na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Tekst przygotowany na podstawie wydawnictwa „Orkiestra Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu 1906 - 2026”