Drugie życie wież wyciągowych kopalnianych szybów

Wieża wyciągowa szybu Warszawa II dawnej kopalni Katowice

Wieża szybu Warszawa II dawnej kopalni Katowice

fot. Muzeum Śląskie

Kopalnia Katowice, wcześniej funkcjonująca pod nazwą Ferdinandgrube, działała w latach 1823–1999. Obecnie na jej terenie, w samym centrum miasta, znajduje się Muzeum Śląskie. Nawiązując do górniczego dziedzictwa tego miejsca, główna część muzeum została ulokowana pod ziemią, natomiast na powierzchni zachowano wybrane elementy dawnej infrastruktury, w tym wieżę wyciągową szybu Warszawa II.

Obiekt ten pochodzi z początku lat 20. XX wieku i należy do najstarszych szybów kopalni. Wieża ma około 40 metrów wysokości i waży blisko 100 ton. Zachowano ją w niemal niezmienionej formie, dzięki czemu stanowi cenny przykład ówczesnych rozwiązań technicznych. W trakcie budowy nowej siedziby Muzeum Śląskiego została przystosowana do funkcji wieży widokowej – wzmocniono jej fundamenty, zamontowano panoramiczną windę, zabezpieczono schody i podesty oraz dodano oświetlenie. Ze szczytu rozciąga się panorama centrum Katowic.

Dwie wieże kopalni Polska w Świętochłowicach

fot. Centrum Kultury Śląskiej

W Świętochłowicach zachowały się dwie unikatowe wieże wyciągowe należące do dawnej kopalni Polska (wcześniej Deutschland i Niemcy), działającej w latach 1837–1995. Obie konstrukcje mają czterokondygnacyjną formę: trzy dolne kondygnacje wzniesiono na planie kwadratu, natomiast czwarta – nadwieszona – ma kształt prostokąta i opiera się na metalowych wspornikach. Tego typu rozwiązanie jest rzadko spotykane, a cały kompleks szybów uznawany jest za unikatowy w skali europejskiej.

Jedna z wież, tzw. Basztowa, ma 29,7 metra wysokości i została zbudowana w 1908 roku do obsługi poziomu 180 metrów. Druga, Kozłowa, liczy 23 metry i powstała w 1891 roku dla poziomu 225 metrów. Od 2015 roku obiekty te wchodzą w skład Centrum Kultury Śląskiej. W wieży Basztowej urządzono punkt widokowy, a w otoczeniu powstały m.in. labirynt spacerowy, ścieżka dydaktyczna oraz ekspozycja poświęcona historii przemysłu w Świętochłowicach.

Wieża szybu Prezydent w Chorzowie 

fot. Szlak Zabytków Techniki Woj. Śląskiego

Wieża wyciągowa dawnego szybu Prezydent w Chorzowie to kolejny przykład adaptacji obiektu górniczego na cele turystyczne i wieżę widokową. W tym przypadku na szczyt prowadzą jednak wyłącznie schody. Obiekt stanowi dziś część kompleksu „Sztygarka”, powstałego na terenie dawnej kopalni Prezydent (wcześniej Königsgrube Ostfeld), gdzie wydobycie zakończono w 1995 roku.

Z dawnych zabudowań zachowały się m.in. budynki dyrekcji, sala zborna, kasyno dla kadry, dom sztygarów, straż pożarna oraz magazyn skroplonego powietrza. Sama wieża została wzniesiona w 1933 roku według projektu inż. Ryszarda Heilemana z Katowic, inspirowanego francuskimi rozwiązaniami technologicznymi. Inwestycję sfinansowała spółka Skarboferm z kapitałem polsko-francuskim.

Początkowo szyb nosił nazwę Wielki Jacek, a od 1937 roku – Prezydent, na cześć Ignacego Mościckiego. Wieża ma 42 metry wysokości i reprezentuje typ zastrzałowy w konstrukcji żelbetowej. Była jedną z najnowocześniejszych w Europie – wyposażono ją w dwa równoległe koła linowe o średnicy 5,5 metra. Wraz z urządzeniami towarzyszącymi, w tym skipem o pojemności 10 ton, umożliwiała wydobycie ponad 320 ton węgla na godzinę.

Szyb Krystyn w Michałkowicach

fot. Siemianowickie Centrum Kultury

Kopalnia Michał (dawniej Maxgrube) w Siemianowicach Śląskich – Michałkowicach działała w latach 1883–1994. Od 2012 roku funkcjonuje tam Park Tradycji, będący filią Siemianowickiego Centrum Kultury. Powstał on w wyniku rewitalizacji maszynowni i wieży szybu Krystyn.

Wieża ma 36 metrów wysokości i jest widoczna z wielu punktów dzielnicy, choć nie została udostępniona jako punkt widokowy. W zrewitalizowanej maszynowni znajduje się przestrzeń wystawiennicza, gdzie można zobaczyć m.in. parową maszynę wyciągową z 1905 roku. Ekspozycja ma charakter interaktywny i przybliża historię górnictwa oraz hutnictwa w Siemianowicach Śląskich. Obiekt dysponuje również salą widowiskową na 160 miejsc, a w jego otoczeniu znajdują się tereny zielone i siłownia plenerowa. Co roku odbywają się tam setki wydarzeń kulturalnych.

Wieże szybowe Zabytkowej Kopalni Ignacy w Rybniku

fot. Zabytkowa Kopalnia Ignacy

Historia kopalni Ignacy w Rybniku (dawniej Hoymgrube) sięga końca XVIII wieku. Nowy etap jej funkcjonowania rozpoczął się w 1999 roku wraz z powstaniem stowarzyszenia, a w 2022 roku zakończono kompleksową rewitalizację obiektu.

Odnowiono m.in. maszynownię szybu Głowacki wraz ze stolarnią, nadszybie tego szybu, sprężarkownię oraz nadszybie i maszynownię szybu Kościuszko. Zachowano również wieże wyciągowe obu szybów. W obiektach szybu Kościuszko przygotowano interaktywną wystawę o charakterze popularnonaukowym, nawiązującą do idei centrum nauki i prezentującą realia pierwszej rewolucji przemysłowej. Jej główną atrakcją jest ponad stuletnia parowa maszyna wyciągowa, prezentowana podczas pokazów w niedziele o godzinach 14.00, 15.00, 16.00 i 17.00.

Z kolei wnętrze maszynowni szybu Głowacki odtworzono w stanie z przełomu lat 80. i 90. XX wieku, a centralnym eksponatem jest maszyna parowa z 1900 roku. Na terenie kopalni znajduje się również wieża widokowa, jednak nie na wieży szybowej, lecz w dawnej wieży ciśnień.

Szyb Anna dawnej kopalni Sosnowiec

fot. Centrum Wspinaczkowe Poziom 450

Kopalnia Sosnowiec działała od 1876 roku, funkcjonując pod nazwami Fanny, Renard oraz Stalin. Choć decyzję o jej likwidacji podjęto już w 1991 roku, wydobycie zakończono dopiero w 1998 roku. Do dziś zachowały się jedynie szyb Anna oraz jego maszynownia.

W budynku maszynowni od 2012 roku działa centrum wspinaczkowe Poziom 450. Oferuje ono około 1600 m² powierzchni wspinaczkowej, ściany o wysokości do 13 metrów, 50 stanowisk oraz ponad 150 dróg wspinaczkowych. Dostępne są także trasy dla dzieci i osób z lękiem wysokości. Obiekt umożliwia wspinaczkę w różnych formacjach – od pionów i połogów po przewieszenia, okapy, rysy, zacięcia, filary, kanty, a nawet komin.

Wieża szybowa jako reklama Silesia City Center

fot. Silesia City Center

Na terenie dzisiejszego centrum handlowego Silesia City Center, jednego z największych w województwie śląskim, przez blisko sto lat funkcjonowała kopalnia. Początkowo nosiła nazwę Eminencja (Eminenzgrube), a od 1953 roku – Gottwald, na cześć czechosłowackiego premiera Klementa Gottwalda. W latach 70. została połączona z kopalnią Kleofas i w tej formie działała do lat 90., kiedy zakończono jej działalność. Budowa centrum handlowego była pierwszą tego typu inwestycją w regionie na terenie pogórniczym.

Do dziś przetrwały jedynie wieża wyciągowa oraz budynek maszynowni szybu Jerzy. Sam szyb (Georg) nazwano na cześć kardynała Georga von Koppa, który w 1904 roku dokonał jego poświęcenia. Maszynownię przekształcono w kaplicę św. Barbary – pierwszą w Polsce kaplicę zlokalizowaną przy galerii handlowej, łączącą symbolicznie sferę sacrum i profanum. Z kolei ponad 30-metrowa wieża wyciągowa stała się charakterystycznym elementem krajobrazu i jednocześnie nośnikiem reklamowym centrum.