Drugie życie wież wyciągowych kopalnianych szybów
Przez wiele dekad wieże wyciągowe kopalnianych szybów kształtowały krajobraz Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Dziś górnictwo węgla kamiennego w tych regionach stopniowo odchodzi w przeszłość, a wraz z nim znika znaczna część dawnej infrastruktury. Niektóre z nieczynnych wież wyciągowych oraz towarzyszących im obiektów, takich jak maszynownie, zostały jednak zachowane i zyskały nowe funkcje.
Wieża wyciągowa szybu Warszawa II dawnej kopalni Katowice
Przez wiele dekad wieże wyciągowe kopalnianych szybów kształtowały krajobraz Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Dziś górnictwo węgla kamiennego w tych regionach stopniowo odchodzi w przeszłość, a wraz z nim znika znaczna część dawnej infrastruktury. Niektóre z nieczynnych wież wyciągowych oraz towarzyszących im obiektów, takich jak maszynownie, zostały jednak zachowane i zyskały nowe funkcje.
Wieża szybu Warszawa II dawnej kopalni Katowice
fot. Muzeum Śląskie
Kopalnia Katowice, wcześniej funkcjonująca pod nazwą Ferdinandgrube, działała w latach 1823–1999. Obecnie na jej terenie, w samym centrum miasta, znajduje się Muzeum Śląskie. Nawiązując do górniczego dziedzictwa tego miejsca, główna część muzeum została ulokowana pod ziemią, natomiast na powierzchni zachowano wybrane elementy dawnej infrastruktury, w tym wieżę wyciągową szybu Warszawa II.
Obiekt ten pochodzi z początku lat 20. XX wieku i należy do najstarszych szybów kopalni. Wieża ma około 40 metrów wysokości i waży blisko 100 ton. Zachowano ją w niemal niezmienionej formie, dzięki czemu stanowi cenny przykład ówczesnych rozwiązań technicznych. W trakcie budowy nowej siedziby Muzeum Śląskiego została przystosowana do funkcji wieży widokowej – wzmocniono jej fundamenty, zamontowano panoramiczną windę, zabezpieczono schody i podesty oraz dodano oświetlenie. Ze szczytu rozciąga się panorama centrum Katowic.
Dwie wieże kopalni Polska w Świętochłowicach
fot. Centrum Kultury Śląskiej
W Świętochłowicach zachowały się dwie unikatowe wieże wyciągowe należące do dawnej kopalni Polska (wcześniej Deutschland i Niemcy), działającej w latach 1837–1995. Obie konstrukcje mają czterokondygnacyjną formę: trzy dolne kondygnacje wzniesiono na planie kwadratu, natomiast czwarta – nadwieszona – ma kształt prostokąta i opiera się na metalowych wspornikach. Tego typu rozwiązanie jest rzadko spotykane, a cały kompleks szybów uznawany jest za unikatowy w skali europejskiej.
Jedna z wież, tzw. Basztowa, ma 29,7 metra wysokości i została zbudowana w 1908 roku do obsługi poziomu 180 metrów. Druga, Kozłowa, liczy 23 metry i powstała w 1891 roku dla poziomu 225 metrów. Od 2015 roku obiekty te wchodzą w skład Centrum Kultury Śląskiej. W wieży Basztowej urządzono punkt widokowy, a w otoczeniu powstały m.in. labirynt spacerowy, ścieżka dydaktyczna oraz ekspozycja poświęcona historii przemysłu w Świętochłowicach.
Wieża szybu Prezydent w Chorzowie
fot. Szlak Zabytków Techniki Woj. Śląskiego
Wieża wyciągowa dawnego szybu Prezydent w Chorzowie to kolejny przykład adaptacji obiektu górniczego na cele turystyczne i wieżę widokową. W tym przypadku na szczyt prowadzą jednak wyłącznie schody. Obiekt stanowi dziś część kompleksu „Sztygarka”, powstałego na terenie dawnej kopalni Prezydent (wcześniej Königsgrube Ostfeld), gdzie wydobycie zakończono w 1995 roku.
Z dawnych zabudowań zachowały się m.in. budynki dyrekcji, sala zborna, kasyno dla kadry, dom sztygarów, straż pożarna oraz magazyn skroplonego powietrza. Sama wieża została wzniesiona w 1933 roku według projektu inż. Ryszarda Heilemana z Katowic, inspirowanego francuskimi rozwiązaniami technologicznymi. Inwestycję sfinansowała spółka Skarboferm z kapitałem polsko-francuskim.
Początkowo szyb nosił nazwę Wielki Jacek, a od 1937 roku – Prezydent, na cześć Ignacego Mościckiego. Wieża ma 42 metry wysokości i reprezentuje typ zastrzałowy w konstrukcji żelbetowej. Była jedną z najnowocześniejszych w Europie – wyposażono ją w dwa równoległe koła linowe o średnicy 5,5 metra. Wraz z urządzeniami towarzyszącymi, w tym skipem o pojemności 10 ton, umożliwiała wydobycie ponad 320 ton węgla na godzinę.
Szyb Krystyn w Michałkowicach
fot. Siemianowickie Centrum Kultury
Kopalnia Michał (dawniej Maxgrube) w Siemianowicach Śląskich – Michałkowicach działała w latach 1883–1994. Od 2012 roku funkcjonuje tam Park Tradycji, będący filią Siemianowickiego Centrum Kultury. Powstał on w wyniku rewitalizacji maszynowni i wieży szybu Krystyn.
Wieża ma 36 metrów wysokości i jest widoczna z wielu punktów dzielnicy, choć nie została udostępniona jako punkt widokowy. W zrewitalizowanej maszynowni znajduje się przestrzeń wystawiennicza, gdzie można zobaczyć m.in. parową maszynę wyciągową z 1905 roku. Ekspozycja ma charakter interaktywny i przybliża historię górnictwa oraz hutnictwa w Siemianowicach Śląskich. Obiekt dysponuje również salą widowiskową na 160 miejsc, a w jego otoczeniu znajdują się tereny zielone i siłownia plenerowa. Co roku odbywają się tam setki wydarzeń kulturalnych.
Wieże szybowe Zabytkowej Kopalni Ignacy w Rybniku
fot. Zabytkowa Kopalnia Ignacy
Historia kopalni Ignacy w Rybniku (dawniej Hoymgrube) sięga końca XVIII wieku. Nowy etap jej funkcjonowania rozpoczął się w 1999 roku wraz z powstaniem stowarzyszenia, a w 2022 roku zakończono kompleksową rewitalizację obiektu.
Odnowiono m.in. maszynownię szybu Głowacki wraz ze stolarnią, nadszybie tego szybu, sprężarkownię oraz nadszybie i maszynownię szybu Kościuszko. Zachowano również wieże wyciągowe obu szybów. W obiektach szybu Kościuszko przygotowano interaktywną wystawę o charakterze popularnonaukowym, nawiązującą do idei centrum nauki i prezentującą realia pierwszej rewolucji przemysłowej. Jej główną atrakcją jest ponad stuletnia parowa maszyna wyciągowa, prezentowana podczas pokazów w niedziele o godzinach 14.00, 15.00, 16.00 i 17.00.
Z kolei wnętrze maszynowni szybu Głowacki odtworzono w stanie z przełomu lat 80. i 90. XX wieku, a centralnym eksponatem jest maszyna parowa z 1900 roku. Na terenie kopalni znajduje się również wieża widokowa, jednak nie na wieży szybowej, lecz w dawnej wieży ciśnień.
Szyb Anna dawnej kopalni Sosnowiec
fot. Centrum Wspinaczkowe Poziom 450
Kopalnia Sosnowiec działała od 1876 roku, funkcjonując pod nazwami Fanny, Renard oraz Stalin. Choć decyzję o jej likwidacji podjęto już w 1991 roku, wydobycie zakończono dopiero w 1998 roku. Do dziś zachowały się jedynie szyb Anna oraz jego maszynownia.
W budynku maszynowni od 2012 roku działa centrum wspinaczkowe Poziom 450. Oferuje ono około 1600 m² powierzchni wspinaczkowej, ściany o wysokości do 13 metrów, 50 stanowisk oraz ponad 150 dróg wspinaczkowych. Dostępne są także trasy dla dzieci i osób z lękiem wysokości. Obiekt umożliwia wspinaczkę w różnych formacjach – od pionów i połogów po przewieszenia, okapy, rysy, zacięcia, filary, kanty, a nawet komin.
Wieża szybowa jako reklama Silesia City Center
fot. Silesia City Center
Na terenie dzisiejszego centrum handlowego Silesia City Center, jednego z największych w województwie śląskim, przez blisko sto lat funkcjonowała kopalnia. Początkowo nosiła nazwę Eminencja (Eminenzgrube), a od 1953 roku – Gottwald, na cześć czechosłowackiego premiera Klementa Gottwalda. W latach 70. została połączona z kopalnią Kleofas i w tej formie działała do lat 90., kiedy zakończono jej działalność. Budowa centrum handlowego była pierwszą tego typu inwestycją w regionie na terenie pogórniczym.
Do dziś przetrwały jedynie wieża wyciągowa oraz budynek maszynowni szybu Jerzy. Sam szyb (Georg) nazwano na cześć kardynała Georga von Koppa, który w 1904 roku dokonał jego poświęcenia. Maszynownię przekształcono w kaplicę św. Barbary – pierwszą w Polsce kaplicę zlokalizowaną przy galerii handlowej, łączącą symbolicznie sferę sacrum i profanum. Z kolei ponad 30-metrowa wieża wyciągowa stała się charakterystycznym elementem krajobrazu i jednocześnie nośnikiem reklamowym centrum.
