Od wielu lat Polska słynie nie tylko z bursztynowych wyrobów, lecz również z osiągnięć badawczych nad jego pochodzeniem, właściwościami i zasobami. Ich efektem jest rozpoznanie złóż bursztynu, które mogą być eksploatowane metodami górniczymi. Prace w tym kierunku zainicjował w 2008 r. Główny Geolog Kraju Henryk Jezierski. Wykonał je zespół pracowników naukowych Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. Na uwagę zasługuje powołanie koordynatora ds. bursztynu Prezydenta Miasta Gdańska i patronat Ministra Gospodarki nad tegorocznymi targami Ambermart (10-12 września 2009).
Muzeum bursztynu
Mimo wielu coraz bardziej prawdopodobnych hipotez i zgromadzonych dowodów, pochodzenie bursztynu nie zostało dotąd jednoznacznie wyjaśnione. Na szereg stawianych pytań udało się uzyskać tylko częściową odpowiedź.
Duże osiągnięcia w badaniach Bursztynu posiada Muzeum Ziemi PAN w Warszawie. Posiada ono zbiory należące do największych w Europie i na świecie. Kolekcję bursztynu rozpoczął gromadzić w 1951 roku Adam Chętnik, który jest autorem kilkunastu prac o roli bursztynu w kulturze ludowej.
Wkrótce napłynęły krajowe i międzynarodowe zaproszenia do zaprezentowania tych wspaniałych zbiorów. Po raz pierwszy miałem okazję podziwiać ich walory w 1977 roku na wystawie w Muzeum Narodowym w Pradze, gdzie ekspozycja nosiła nazwę „Jantar, nerostne pryskifice z polskych sbirek”, która zaraz potem trafiła do Pałacu Dożów w Wenecji. Sława Muzeum dotarła też do środowisk najmniej interesujących się nauką. Kiedyś dokonano włamania do Muzeum Ziemi, grabiąc cenne okazy. Na szczęście wkrótce wróciły one na swoje dawne miejsce. O wielkości zgromadzonych tu zbiorów świadczy kilkanaście tysięcy samych tylko okazów inkluzji zwierzęcych w bursztynie bałtyckim. Nad całością prac naukowych czuwa prof. Barbara Kosmowska – Ceranowicz. Muzeum wydaje też liczne książki, katalogi, broszury oraz albumy dokumentujące najnowsze prace, znaleziska, badania i złoża bursztynu w Polsce i na świecie.
Skamieniała żywica
W ogólnych zarysach pochodzenie bursztynu jest znane. Jak ustalono, fale morskie wyrzucają jantar tylko na południowym wybrzeżu Bałtyku. Występuje on także na terenie całej Polski, wszędzie tam, gdzie, gdzie przed ok. 40 milionami lat w geologicznej epoce trzeciorzędu rosły gęste lasy iglaste.
Wyciekająca obficie z drzew żywica – skamieniała przez wiele milionów lat w wodzie morskiej – nosi dziś właśnie nazwę bursztynu. Niewyjaśniona dotąd zagadką jest przyczyna tak masowego wypływu żywicy z drzew trzeciorzędowych lasów. Szybko płynąca po pniu żywica porywała owady i szczątki roślin, a spływając do wody, niewielkie rybki, algi i promienice. W ten sposób wiele organizmów zostało przechwyconych przez lepką żywicę i obecnie znajduje się wewnątrz bursztynu nosząc nazwę inkluzji. Występowanie niektórych grup fauny i flory pozwala odtworzyć warunki, w jakich powstawał bursztyn.
Zalegające obecnie na głębokości kilkunastu metrów lub głębiej warstwy ziemi, w których powstawał i znajduje się bursztyn są obecnie erodowane przez Bałtyk. Dziś tylko z tych warstw wzburzone fale morza wymywają i wyrzucają na brzeg bryły, bryłki i okruchy bursztynu.
Cud natury
Prawie każdy okaz bursztynu jest porowaty. Pory z reguły wypełnione są pęcherzykami powietrza powodującymi zmętnienie bursztynu. Powstałe na niewielkiej przestrzeni zmętnienia tworzą „chmurki”. Równomierne rozmieszczenie przeźroczystych baniek powietrza tworzy odmiany bursztynu przeświecającego i półprzeźroczystego. Ilość pęcherzyków powietrza przy największym ich rozdrobnieniu i zagęszczeniu w 1 milimetrze sześciennym bursztynu dochodzi do 1 miliarda! Masa bursztynu staje się wtedy nieprzeźroczysta.
Jedną z rzadkich własności bursztynu jest charakterystyczna fluorescencja od żółtozielonej do białoniebieskiej, która pozwala na jego odróżnienie od imitacji. Przy pocieraniu o sukno elektryzuje się ujemnie. Ciężar właściwy zmienny od 1,050 do 1,096. W wodzie słodkiej bursztyn tonie, w wodzie słonej pływa.
Watro wiedzieć, że bursztyn jest jednym z nielicznych, a może nawet jedynym z kamieni szlachetnych i ozdobnych, których nie można uzyskać na drodze syntetycznej w najbardziej nawet nowoczesnych laboratoriach. Na przeszkodzie staje problem czasu, w którym żywica z sosnowego drzewa przez ok. 40 milionów lat powinna leżeć w środowisku wody morskiej. Tego czasu nikomu dotąd nie udało się skrócić do minut, godzin, dni, a nawet lat. Jest to jedna z tych szczególnych cech bursztynu, dzięki której uznawany jest on za „cud natury”.
Na Śląsku
Na terenie całej Polski odnotowano około 800 znalezisk bursztynu. Na Górnym Śląsku znaleziono go w Trzebini, Raciborzu, Rybniku, Bytomiu, Zabrzu, Rzeczycach i w Blachowni. Duże jego znaleziska odnotowano na Dolnym Śląsku. Największy okaz o wadze ok. 800 g znaleziono w Grabiszycach Średnich k. Lubania. Występowanie bursztynu odnotowano w Jaworze oraz w odkrywkowych kopalniach glin ogniotrwałych „Stanisław”, „Janina” i „Edmund” w Jaroszowie k. Strzegomia, gdzie występuje w piaskach i żwirach nad lignitem. Blisko Jeleniej Góry znaleziono bryły bursztynu o wadze ok. 300g. Nawet tak wysoko, jak w Szklarskiej Porębie znaleziono w piaskach czwartorzędowych drobne okruchy bursztynu.
W samym mieście Wrocławiu, w korycie rzeki Odry w XIX wieku znaleziono bryłę bursztynu o wadze ok. 6 funtów! Krótko mówiąc – w Polsce w piaskach i żwirach polodowcowych bursztyn można znaleźć wszędzie.
Złoża
W powszechnej klasyfikacji surowców naturalnych jedynie w Polsce nagromadzenia bursztynów klasyfikuje się według klasycznych metod stosowanych tak samo, jak do wszystkich innych surowców.
W obszarze delty chłapowsko – sambijskiej ocenia się, że bursztyny zalegają w spągu złoża kruszywa naturalnego Górka Lubartowska. W obszarze ok. 300 ha zasoby bursztynu oszacowano na ok. 1100 ton, przy średniej zasobności ok. 380 g/m2. W rejonie Możdżanowa w dawnym woj. słupskim bursztyny występują w krze polodowcowej osadów trzeciorzędowych. Zasoby perspektywiczne ocenia się tam na ponad 20 ton.
Na przedmieściach Gdańska udokumentowano niewielkie złoże bursztynu w piaskach czwartorzędowych o zasobach ok. 3 ton.
Uzysk bursztynu zbieranego na plażach wynosi ok. 4 – 6 ton rocznie. Oficjalnie jego całość pochodzi od zbieraczy.
Wydobycie ze złóż w Polsce nie jest prowadzone.
Najlepsze rozpoznanie bazy surowcowej bursztynu jest aktualnie w Polsce. W dwóch sąsiednich krajach dawniej istniejące kopalnie bursztynu upadają, ze względu na nieopłacalność jego pozyskiwania. Tak upadła kopalnia Goitsche w dawnym NRD k. Bitterfeldu, gdzie łącznie wydobyto ok. 337 ton bursztynu.
Największe ilości bursztynu wydobywa się metodami kopalni odkrywkowej na Półwyspie Sambijskim ok. 200 ton rocznie. Ostatnio jednak zaszły tam znaczne zmiany organizacyjne w wyniku, czego wydobycie bursztynu spadło prawie o połowę. W sumie ocenia się, że największe zasoby bursztynu w ilościach zbliżonych do 1 miliona ton posiadają Rosja i Polska, czyli ok. 90 proc. jego zasobów.
Bursztyn bałtycki w znaczących ilościach występuje jeszcze w Niemczech, na Ukrainie i na Białorusi.
Bursztynowa atrakcja
Jest coraz bardziej poszukiwanym surowcem jubilerskim i ozdobnym. Piszą o nim książki naukowe, kryminalne i historyczne. Współcześnie znane jest zaginięcie słynnej „Bursztynowej komnaty” wykonanej w Berlinie i podarowanej przez Fryderyka I carowi Piotrowi I. Początkowo zdobiła ona Pałac Zimowy w Petersburgu, a następnie została przeniesiona do Carskiego Sioła. Podczas drugiej wojny światowej została ona zdemontowana przez Niemców i wywieziona w nieznanym kierunku. Mimo intensywnych poszukiwań do dziś jej nie znaleziono. Po ok. 25 latach prac przygotowawczych w 2003 roku została ona zrekonstruowana przez rosyjskich artystów.
Bursztyn jako naturalne dzieło przyrody zdobywa sobie coraz większe uznanie i poszukiwany jest na całym świecie. Jego ceny niezależnie od istniejącego kryzysu stale idą w górę. Wyrazem rosnącego nim zainteresowania są nie tylko międzynarodowe konferencje naukowe poświęcone jego genezie, własnościom i zasobom, ale też o tym samym znaczeniu targi jubilerskie, artystyczne, handlowe i giełdy przyrodnicze. Wszystko wskazuje na to, że już niedługo bursztynowe górnictwo może stać się nie tylko ważną, ale też i pod każdym względem atrakcyjną dziedziną polskiej gospodarki.
felietony Adama Maksymowicza
