Parlament Europejski - przedwyborcze kompendium

- Pod pozorem ekologii walczy się z węglem. Doprowadzono do energetycznego uzależnienia Europy Środkowej od Wschodu - mówił polski poseł Bernard Wojciechowski w Strasburgu

Parlament Europejski ma coraz więcej do powiedzenia w unijnym procesie decyzyjnym - i co najważniejsze, 70 proc. tego prawodawstwa ma wpływ na nasze codzienne życie. A zatem, większość tych przepisów, które nas obowiązują, dotyczących ochrony środowiska, bezpieczeństwa zabawek i wielu, wielu innych spraw powstaje w ramach Unii. Warto żebyśmy mieli wpływ na ich kształtowanie.

Wybory europejskie 2009

Wybory europejskie w 2009 roku odbędą się od 4 do 7 czerwca w każdym z 27 państw członkowskich Unii Europejskiej. Ponad 375 mln. obywateli uprawnionych do głosowania będzie mogło oddać głos na swojego przedstawiciela, który zasiądzie w ławach Parlamentu Europejskiego na pięcioletnią kadencję. Wraz z przyjęciem kolejnych traktatów uprawnienia Parlamentu Europejskiego zwiększyły się w znaczącym stopniu. Parlament posiada daleko idące uprawnienia budżetowe i ustawodawcze.
Parlament Europejski reprezentuje obywateli państw członkowskich na poziomie wspólnotowym. Jest jedyną instytucją europejską wybieraną – od roku 1979 - bezpośrednio przez obywateli i jedynym wielonarodowym parlamentem na świecie wybieranym w wyborach powszechnych. W latach 1958 – 1979 posłowie do PE byli mianowani przez władze państw członkowskich i sprawowali podwójny mandat.

Obecne, siódme wybory europejskie zbiegają się z 30. rocznicą pierwszych powszechnych wyborów do PE.

Od 1958 roku Parlament Europejski bardzo się zmienił, głównie za sprawą kolejnych poszerzeń UE. Liczba państw członkowskich wzrosła z sześciu do 27; liczba posłów wzrosła ze 142 do 736, a liczba języków oficjalnych UE wzrosła z czterech do 23. Kolejne zmiany wprowadzane do traktatów zwiększyły uprawnienia Parlamentu, który ewoluował od organu doradczego, jakim był w 1958 roku, do organu współdecydującego wraz z przedstawicielami państw członkowskich o większości europejskiego prawodawstwa.

Kiedy Europejczycy udadzą się do urn?

Wybory europejskie odbywają sie w dnich od 4 do 7 czerwca 2009 roku. Dokładna data głosowania różni się w poszczególnych krajach członkowskich w zależności od lokalnej ordynacji lub tradycji wyborczej, a ostateczne wyniki głosowania nie będą znane wcześniej niż wieczorem 7 czerwca.

Belgia, Francja, Luksemburg i wiele innych krajów, takich jak Austria, Dania, Estonia, Finlandia, Niemcy, Grecja, Litwa, Portugalia, Słowenia, Hiszpania, Szwecja, a także Polska zorganizują wybory w niedzielę, 7 czerwca. Mieszkańcy Łotwy, Cypru, Malty i Słowacji udadzą się do urn w sobotę, 6 czerwca. W Irlandii wybory odbędą się w piątek, 5 czerwca, a Holendrzy i mieszkańcy Wysp Brytyjskich będą głosować już w czwartek, 4 czerwca. W niektórych państwach członkowskich komisje wyborcze otwarte będą przez dwa dni – 5 i 6 czerwca w Republice Czeskiej, a 6 i 7 czerwca we Włoszech. Bułgaria i Rumunia jeszcze nie ogłosiły daty wyborów europejskich, jednak w dotychczasowej tradycji obu krajów wybory organizowane były zwykle w niedzielę.

Krótka historia wyborów europejskich

Pierwsze powszechne wybory do Parlamentu Europejskiego odbyły się dokładnie 30 lat temu, w 1979 roku. Od tego czasu odbyło się pięć kolejnych wyborów do PE. Wcześniej, od 1958 do 1979 roku posłowie byli mianowani przez parlamenty narodowe państw członkowskich i sprawowali podwójny mandat. Frekwencja wyborcza w roku 2004 wyniosła 45,5 proc.

Decyzja i Akt w sprawie powszechnych wyborów do Parlamentu Europejskiego zostały podpisane w Brukseli 20 września 1976 roku. Po ratyfikowaniu przez wszystkie państwa członkowskie, pierwsze wybory odbyły się 7-10 czerwca 1979 roku. Wybrano 410 deputowanych. Od tego czasu odbyło się pięć kolejnych wyborów do Parlamentu Europejskiego w 1984, 1989, 1994, 1999 oraz 2004 roku.

Po każdym rozszerzeniu, w nowych państwach członkowskich organizowane były wybory, aby ich przedstawiciele mogli zasiadać w ławach Parlamentu Europejskiego. Tak było w przypadku przystąpienia Grecji w 1981 roku, Portugalii i Hiszpanii w 1987, Szwecji w 1995, Austrii i Finlandii w 1996 oraz Bułgarii i Rumunii w roku 2007.

Frekwencja

Frekwencja w wyborach europejskich od 1979 roku znacznie różni się w poszczególnych krajach członkowskich. Tendencja spadkowa, jaką obserwować można w przypadku frekwencji w wyborach europejskich odzwierciedla ogólny trend spadkowy uczestnictwa w wyborach lokalnych i ogólnokrajowych w państwach członkowskich. Podczas ostatnich wyborów w 2004 roku zanotowano wzrost uczestnictwa w czterech krajach, w których głosowanie nie jest obowiązkowe – Włoszech, Holandii, Irlandii, Zjednoczonym Królestwie i Finlandii. Frekwencja w krajach, które organizowały wybory w kilka tygodni po przystąpieniu do UE zawsze była bardzo niska.

Tabela: Zmiana frekwencji wyborczej w państwach członkowskich, 1979-2007




Ordynacja wyborcza do Parlamentu Europejskiego

Choć wybory do Parlamentu Europejskiego odbywają się we wszystkich krajach Unii w tym samym tygodniu, to każde państwo członkowskie stosuje własną ordynację wyborczą. Oto podstawowe informacje o obwiązującym w Polsce prawie wyborczym:

Kto może głosować w wyborach do PE?

W Polsce w głosowaniu może wziąć udział każdy obywatel polski lub mieszkający tu na stałe i zarejestrowany w spisie wyborców obywatel Unii Europejskiej, który w dniu wyborów ma ukończone 18 lat i nie jest pozbawiony prawomocnym wyrokiem sądowym praw publicznych, praw wyborczych lub ubezwłasnowolniony.

Kto może być wybierany do PE?

Bierne prawo wyborcze przysługuje osobie mającej czynne prawo wyborcze w Polsce, która najpóźniej w dniu głosowania ukończy 21 lat, nie była karana za przestępstwo popełnione umyślnie, ścigane z oskarżenia publicznego i od co najmniej pięciu lat zamieszkuje na terenie Polski lub innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Prawa wybieralności nie mają osoby, wobec których wydano prawomocne orzeczenie sądu o utracie tego prawa.

Ważne terminy

Wybory posłów do Parlamentu Europejskiego zarządza Prezydent RP najpóźniej 90 dni przed dniem wyborów.

Najpóźniej w 52 dniu przed terminem wyborów Minister Sprawiedliwości zgłasza sędziów, którzy mają wejść w skład okręgowych komisji wyborczych (poza osobami pełniącymi funkcje komisarzy wyborczych).
Państwowa Komisja Wyborcza powołuje komisje okręgowe najpóźniej w 48 dniu przed terminem wyborów.

Do 40 dnia przed wyborami można składać wnioski o rejestrację list wyborczych. Wyborcy przebywający za granicą i posiadający ważne paszporty wpisywani są do spisu wyborców przez właściwego terytorialnie konsula. Zgłoszenia można dokonać najpóźniej w 5 dniu przed terminem wyborów.
24 godziny przed dniem wyborów kończy się kampania wyborcza.

Rozłączność funkcji

Kwestie zakazu łączenia funkcji z mandatem posła do Parlamentu Europejskiego w skali Unii Europejskiej reguluje Akt dotyczący wyboru członków Parlamentu Europejskiego w powszechnych wyborach bezpośrednich z 1976 roku (zmienionego przez Radę UE w 2002 roku). Dodatkowe ograniczenia nakładają: polska ordynacja wyborcza do PE i ustawa o wykonywaniu mandatu posła i senatora.

Zgodnie z Aktem, mandatu posła do PE nie można łączyć z m.in. z funkcjami członka rządu państwa członkowskiego, instytucji, organów agencji i trybunałów Unii Europejskiej. Ordynacja wyborcza zakazuje łączenia mandatu m.in. z mandatem posła lub senatora, funkcją członka Rady Ministrów, sekretarza stanu oraz innymi funkcjami, których nie można łączyć z mandatem posła na Sejm lub senatora.

Wykaz tych ostatnich określa ustawa o wykonywaniu mandatu posła i senatora, która mówi, że w okresie wykonywania mandatu posłowie i senatorowie nie mogą wykonywać pracy na podstawie stosunku pracy: w Kancelarii Sejmu, w Kancelarii Senatu, w Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, w Biurze Trybunału Konstytucyjnego, w Najwyższej Izbie Kontroli, w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich, w Biurze Rzecznika Praw Dziecka, w Biurze Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, w Krajowym Biurze Wyborczym, w Państwowej Inspekcji Pracy, w administracji rządowej i samorządu terytorialnego - z wyjątkiem stosunku pracy z wyboru - oraz nie mogą wykonywać pracy w charakterze sędziego i prokuratora, pracownika administracyjnego sądu i prokuratury, a także nie mogą pełnić zawodowej służby wojskowej. Ustawa ogranicza także możliwości prowadzenia działalności gospodarczej i zasiadania we władzach niektórych spółek.

Polscy posłowie w Parlamencie

W parlamencie 6. kadencji posłowie z Polski zajmowali 54 miejsca. Pod koniec kadencji najliczniejsza polska delegacja znajdowała się w grupie Unii na rzecz Europy Narodów (UEN) - 20 posłów. Następne w kolejności to delegacje w grupie Europejskiej Partii Ludowej - Europejskich Demokratów (EPL-ED) - 15, Europejskich Socjalistów (PES) - 9, Porozumienia Liberałów i Demokratów na rzecz Europy (ALDE) - 6, grupy Niepodległość/Demokracja (IND/DEM) - 3. Jeden poseł nie należał do żadnej grupy

Polacy na stanowiskach w Parlamencie Europejskim

Stanowiska w Parlamencie Europejskim rozdzielane są między posłów dwukrotnie - na początku i w połowie pięcioletniej kadencji. W całej kadencji czterech posłów z Polski piastowało funkcje wiceprzewodniczących PE, jedna posłanka funkcje kwestora, trzech - przewodniczących komisji parlamentarnych (Komisji Spraw Zagranicznych, Komisji Budżetowej, Komisji Petycji), trzech - przewodniczących delegacji parlamentarnych (do spraw stosunków z Ukrainą i dwukrotnie do spraw stosunków z Białorusią).

Parlament Europejski: szerokie uprawnienia w interesie obywateli

W wielu obszarach decyzyjnych Parlament Europejski posiada takie same uprawnienia legislacyjne jak Rada Ministrów z 27 państw członkowskich. Nawet w takich obszarach jak polityka zagraniczna lub rolnictwo, gdzie Parlament wydaje jedynie opinię, jego debaty lub rezolucje często powodują, że dany problem jest rozpatrywany na płaszczyźnie wspólnotowej, a stanowisko Parlamentu rzutuje na ostateczne decyzje Rady. Parlament posiada również szerokie uprawnienia budżetowe i sprawuje demokratyczną kontrolę nad wszystkimi instytucjami europejskimi.

Uprawnienia legislacyjne

Współdecyzja

Parlament Europejski dzieli uprawnienia legislacyjne z Radą Ministrów UE w przypadku dwóch trzecich wniosków legislacyjnych. W takich obszarach jak polityka ochrony środowiska, polityka transportowa, ochrona konsumentów, nielegalna imigracja oraz we wszystkich kwestiach dotyczących wspólnego rynku, Parlament Europejski może zatwierdzać, zmieniać lub odrzucać propozycje rozporządzeń lub dyrektyw przedstawiane przez Komisję Europejską. W tej kadencji Parlament odrzucił projekty dyrektyw w sprawie usług portowych oraz patentów komputerowych. W przypadku niektórych innych wniosków, takich jak dyrektywa usługowa lub rozporządzenia REACH, Parlament znacząco zmodyfikował ostateczną treść aktu legislacyjnego.

Konsultacja

W przypadku niektórych obszarów (np. polityka podatkowa, polityka przemysłowa, rolna i strefa euro) Parlament Europejski ogranicza się do zaopiniowania wniosku legislacyjnego (procedura konsultacji). Jednak nawet w tym trybie, poprawki Parlamentu często wpływają na decyzje Rady, tak jak miało to miejsce w przypadku dobrowolnej modulacji w sektorze rolnym.

Zgoda

Zawarcie niektórych umów wymaga zgody Parlamentu Europejskiego, który nie może zmieniać treści projektu, ale może go w całości odrzucić. Procedura zgody ma zastosowanie do umów o przystąpieniu lub umów o stowarzyszeniu z państwami trzecimi. Rozszerzenie UE może zatem nastąpić jedynie za zgodą Parlamentu Europejskiego.

Wpływ polityczny

Poza obszarem legislacji, głos Parlamentu Europejskiego jest również dobrze słyszalny. Na przykład w przypadku polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i obrony, gdzie decyzje podejmowane są przez państwa członkowskie, Rada i Komisja muszą informować Parlament Europejski o planowanych działaniach, a posłowie aktywnie uczestniczą w politycznych debatach. W sprawozdaniach, rekomendacjach i
zapytaniach adresowanych do uczestników procesu decyzyjnego UE, posłowie uzyskują wpływ na decyzje, na przykład wywierając nacisk na Radę i Komisję, by te zajęły się tematem praw człowieka.

Parlament może także z własnej inicjatywy przygotowywać sprawozdania, w których posłowie mogą wystąpić do Komisji z wnioskiem o przedstawienie projektów legislacyjnych w danej dziedzinie lub zawrzeć wskazówki do projektów prawnych dopiero zapowiadanych przez Komisję Europejską.

Uprawnienia budżetowe

Parlament Europejski wraz z Radą odpowiadają za przyjęcie rocznego budżetu Unii Europejskiej. W przypadku więcej niż połowy rozdziałów budżetu UE ostatnie słowo należy do Parlamentu Europejskiego. Parlament decyduje o wysokości wydatków w takich obszarach zadaniowych jak fundusze regionalne i społeczne, energia, badania naukowe, transport, pomoc rozwojowa, środowisko, edukacja i kultura. W przypadku wydatków na rolnictwo, ostatnie słowo należy do Rady.

Unia Europejska ustanawia także długoterminowe ramy finansowania, które określają maksymalny poziom wydatków w okresie siedmioletnim. Żadne porozumienie na te tak zwane wieloletnie perspektywy finansowe nie może obyć się bez zgody Parlamentu Europejskiego.

Kontrola demokratyczna i uprawnienia nadzorcze

Zatwierdzanie nominacji

Parlament Europejski odgrywa kluczową rolę przy powoływaniu Komisji Europejskiej. Parlament musi zatwierdzić nominację przewodniczącego Komisji. Wysunięci przez państwa członkowskie kandydaci do objęcia tek komisarzy muszą odbyć przesłuchania z udziałem posłów zanim Parlament zagłosuje nad całym składem Komisji. Parlament przesłuchuje także kandydatów na przewodniczącego i członków rady zarządzającej Europejskiego Banku Centralnego i Trybunału Obrachunkowego.

Demokratyczna odpowiedzialność w obszarze polityki pieniężnej

Szef Europejskiego Banku Centralnego przedstawia posłom roczne sprawozdania z działalności podczas sesji plenarnej PE, a także przedstawia sprawozdania z prac członkom właściwej komisji parlamentarnej co trzy miesiące.

Kontrola budżetowa

Parlament Europejski jest odpowiedzialny za nadzór nad wydatkowaniem środków z budżetu UE i podejmuje decyzję o udzieleniu wszystkim instytucjom europejskim absolutorium z wykonania budżetu.

Komisje śledcze i komisje tymczasowe

Parlament może powołać komisje tymczasowe do zbadania zarzutów naruszenia prawa wspólnotowego lub niewłaściwego administrowania w jego stosowaniu (komisje śledcze) lub do zajęcia się określoną sprawą.

Interpelacje poselskie, pisemne lub ustne, to kolejna forma nadzoru i sprawowania kontroli nad instytucjami europejskimi. Interpelacje mogą zostać wpisane do porządku sesji plenarnej w celu przeprowadzenia debaty z udziałem przedstawicieli Rady i Komisji, którzy są zobowiązani do udzielenia odpowiedzi.

Petycje

Każdy obywatel Unii Europejskiej ma prawo złożenia petycji, w których zwraca się o pomoc w rozwiązaniu problemu pozostającego w obszarze kompetencji Unii Europejskiej. W tej kadencji polscy obywatele składali petycje dotyczące m.in. działalności niemieckich urzędów do spraw dzieci, wpływu budowy gazociągu północnego na środowisko oraz budowy obwodnicy przez Dolinę Rospudy.

PE w przyszłości

Traktat z Lizbony wzmocniłby uprawnienia Parlamentu Europejskiego. Procedura współdecydowania zostałaby rozszerzona, obejmując takie obszary jak rolnictwo, rybołówstwo, legalną migrację, sport i politykę dotyczącą przestrzeni kosmicznej. Uprawnienia budżetowe zostałyby rozciągnięte na wszystkie wydatki Unii Europejskiej, w tym na rolnictwo. Parlament miałby także więcej do powiedzenia w przypadku mianowania przewodniczącego Komisji Europejskiej.


Grupy polityczne

Posłowie zasiadają w Parlamencie Europejskim w grupach politycznych w zależności od poglądów, a nie ze względu na narodowość. Grupa polityczna składa się z co najmniej 20 deputowanych z sześciu lub więcej państw członkowskich. Po wyborach 2009 roku to się jednak zmieni. Parlament Europejski zdecydował, że minimalna liczba posłów potrzebnych do ustanowienia grupy politycznej będzie wynosić 25 deputowanych reprezentujących co najmniej siedem państw członkowskich.

W obecnej kadencji istnieje siedem grup politycznych:

Grupa Europejskiej Partii Ludowej i Europejskich Demokratów EPP-ED 288  Grupa Socjalistyczna w PE  PES  217  Grupa Porozumienia Liberałów i Demokratów na rzecz Europy  ALDE  100  Grupa Unii na rzecz Europy Narodów  UEN  44  Grupa Zielonych/ Wolne Przymierze Europejskie  Greens/EFA  43  Konfederacyjna Grupa Zjednoczonej Lewicy Europejskiej/Nordycka Zielona Lewica  GUE/NGL  41  Grupa Niepodległość /Demokracja  INDEM  22  Niezrzeszeni  NI  30
Żadna z grup nie miała większości w parlamencie.

Ryc: Rozkład miejsc w PE w zależności od grupy politycznej i państwa członkowskiego w szóstej kadencji (2004-2009)


Posłowie zasiadają w 23 komisjach parlamentarnych, z których dwie to podkomisje, a jedna jest komisją tymczasową.

Często zadawane pytania: Kobiety

Ponad połowa wyborców europejskich to kobiety, które jednak nadal są niedostatecznie reprezentowane na stanowiskach decyzyjnych w Unii Europejskiej. Parlament Europejski wezwał w swojej rezolucji we wrześniu 2008 roku, aby w życie polityczne i w proces podejmowania decyzji włączać więcej kobiet. Pierwszym przewodniczącym Parlamentu Europejskiego wyłonionego w wyborach bezpośrednich była kobieta: Simone Veil.

W przeciągu lat odsetek kobiet wśród posłów do Parlamentu Europejskiego wzrastał stopniowo - podczas gdy w 1979 roku tylko 16,3 proc. posłów stanowiły kobiety, odsetek ten wzrósł do 26,1 proc. w 1994 roku i 30,3 proc. w roku 2004 (31,4 proc. w październiku 2008 ze względu na odejście pojedynczych posłów lub obejmowanie mandatów w połowie kadencji).
W okresie przygotowań do wyborów w 2004 roku, Parlament wezwał partie polityczne do wprowadzenia większej liczby kobiet na listy kandydatów. Całkiem niedawno PE wezwał do ustanowienia specjalnych kwot, odnotowując \"pozytywne skutki stosowania kwot wyborczych dla zapewnienia reprezentacji kobiet\". Niektóre kraje przyjmują specjalne przepisy w celu zapewnienia większej liczby kobiet - we Francji, ustawa w sprawie parytetu wyborczego doprowadziła do korzystania z tak zwanego \"systemu suwakowego\" gdzie, co drugim kandydatem na liście w wyborach europejskich jest kobieta. W innych krajach to wewnętrzne zasady partyjne prowadzą do zmian, np. w Szwecji partie stosują \"zasadę suwakową\" dobrowolnie.
W rezultacie, wiele krajów osiągnęło równość w reprezentacji kobiet-posłanek (Estonia, Luksemburg, Słowenia) lub są bardzo bliskie jej osiągnięcia (Francja, Holandia, Szwecja). Jednak w niektórych przypadkach, udział kobiet jest znacznie niższy, np. Polska, natomiast Cypr i Malta w ogóle nie mają kobiet w Parlamencie Europejskim.

Odsetek kobiet w parlamentach krajowych wynosi średnio około 23% w całej UE. Procent ten jest najwyższy w krajach skandynawskich, gdzie polityka równości (wiążąca lub dobrowolna) jest realizowana najdłużej i bardziej aktywnie - w 2008 roku kobiety stanowiły 47% szwedzkiego parlamentu, 41,5% fińskiego parlamentu oraz 38% duńskiego parlamentu. Na przeciwległym końcu skali, kobiety stanowiły tylko 8,7% parlamentu maltańskiego, 9,4% parlamentu Rumunii. Wśród cypryjskich deputowanych, 14,3% to kobiety.

Ryc. Odsetek kobiet posłanek do PE (październik 2008)




Przygotowanie: Wydawnictwo Górnicze przy współpracy z Centrum Europejskim Natolin