Holding był pierwszy

Niespotykane wcześniej wzmożenie i przyspieszenie robót przygotowawczych było ostatnią szansą dla takich kopalń KHW, jak katowicki Wujek, gdzie geologiczne komplikacje zmusiły do otamowania dochodowych ścian wydobywczych.

Gdy spojrzeć na kalendarium dwudziestolecia KHW, trudno pozbyć się wrażenia, że katowickiej spółce wyznaczono rolę poligonu doświadczalnego, na którym od zera, w wielkim pośpiechu i potwornym niekiedy kosztem, górnictwo uczyło się wolnego rynku.

W obecności notariusza 20 lat temu, 29 czerwca, podpisano umowę łączącą 11 ówczesnych zakładów górniczych (Katowice, Kleofas, Murcki, Mysłowice, Śląsk, Niwka-Modrzejów, Wesoła, Wieczorek, Wujek, Staszic i Kazimierz-Juliusz) w Katowicki Holding Węglowy. Dwa dni później sąd w Katowicach wpisał KHW do rejestru jako pierwszą w historii górniczą spółkę akcyjną ze stuprocentowym udziałem Skarbu Państwa.

Z "niewidzialną ręką rynku" kopalnie witały się w absurdalnych warunkach. Nagłówki gazet już w latach 90. chłostały je za długi i zwały. KHW wydobywał ponad 20 mln t świetnego surowca, którego cenę urzędowo dławiło państwo. Polityczne sterowanie nieodmiennie dawało się KHW we znaki. W 2005 r. firma miała niepowtarzalną szansę, by uzyskać na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych miliardy złotych niezbędne na rozwój. Przygotowania do prywatyzacji zapięto w KHW na ostatni guzik, a prospekt wylądował na biurkach w Warszawie. Jesienią przyszły wybory, po których zniweczone zostały wieloletnie starania.

Trochę liczb i wspomnień
Bilans dwudziestolecia KHW to 370 mln t wydobytego węgla, który jest rozchwytywany, bo zawsze broni się wyjątkową kalorycznością i minimalną zawartością siarki i popiołów. W tej chwili wydobycie KHW to ok. 12 mln t (60 proc. energetyka zamawia nawet na kilkanaście lat naprzód, 6 proc. płynie w eksporcie do Wielkiej Brytanii). Załogę z ponad 50 tys. odchudzono do 17,5 tys., a jeszcze w latach 90. na mocy centralnych porozumień przystań w KHW znajdowały tysiące górników z likwidowanych kopalń: Paryż, Saturn, Siemianowice, Barbara-Chorzów. Zdecydowana większość pracowników KHW mieszka w Katowicach, które jednak długo nie chciały się zgodzić na eksploatację z nowych pól. Dzisiaj z 11 kopalń nie ma już trzech: to Kleofas, Katowice i Niwka-Modrzejów (najpierw wraz z Kazimierzem-Juliuszem wyłączono ją z KHW pod pretekstem budowania Zagłębiowskiej Spółki Węglowej, a potem nagle zasypano z gotowymi do wydobycia zasobami 6,3 mln t węgla). Sześć innych zakładów połączono w trzy - ocalała wśród nich najstarsza w Polsce kopalnia Murcki, z tradycją sięgającą 1657 r. Fedruje też ważna, bo symboliczna, kopalnia Wujek i stary Wieczorek (bez niego nie byłoby Nikiszowca, którego zabytkową architekturą Katowice szczycą się w świecie).

Sprostali wolnemu rynkowi
Jednak początki KHW przypominały porządkowanie stajni Augiasza. Tylko kilka przykładów: młoda spółka bezskutecznie dopomina się o zwolnienie z drakońskich opłat za wypełnianie skałą monstrualnego wyrobiska kopalni piasku w Maczkach, które władza rekultywuje na cudzy koszt, przemianowując na Centralne Składowisko Odpadów. KHW bezskutecznie prosi samorządy o przejęcie domów kultury, których utrzymanie kosztuje setki milionów złotych. Spółka robi remanent w państwowych księgach wieczystych - wiosną 1995 r. KHW z dumą ogłasza, że "już 50,3 proc. gruntów, budynków i budowli ma uregulowany stan prawny". W 1996 r. 7 tys. miejsc na koloniach dla dzieci górników "nie pokrywa potrzeb załogi", rok później nie wiadomo, czy miasto skusi się na zabytkowe osiedle Giszowiec, a dopiero w 2001 r. rozpoczyna się sprzedaż 29 tys. zakładowych mieszkań.

- To, że wyszliśmy obronną ręką z licznych zawirowań, napięć, że sprostaliśmy często bezwzględnej, wolnorynkowej konkurencji, zawdzięczamy wyobraźni i uporowi kadry, konsekwencji we wdrażaniu programów modernizacyjnych, ofiarności i samozaparciu załóg - ocenia Roman Łój. To właśnie w KHW już w 1994 r. 8 górniczych związków podpisuje z zarządem wzorcowy układ zbiorowy, w którym partnerzy podkreślają zasadę równości szans, zakaz dyskryminacji m.in. za opinie polityczne i nakaz przestrzegania zasady "podmiotowości człowieka nad pracą", który z upływem lat kapitalizmu w Polsce powraca i zyskuje na sile. To właśnie w KHW w 2000 r. odbywa się pierwsza Barbórka dla wdów i sierot Fundacji Rodzin Górniczych. Holding zaskarbia też sobie podziw decyzją z maja 2009 r. o przeznaczeniu części zysku na odszkodowania dla rodzin ofiar kopalni Wujek, którym Rzeczpospolita nie zdołała zadośćuczynić przez 28 lat.

Pionierska technologia
Z kolei pierwszeństwo KHW w nowoczesnych projektach naukowo-badawczych potwierdza prof. Józef Dubiński, szef Głównego Instytutu Górnictwa. Jeśli powiedzie się jesienią pierwsza w kraju półprzemysłowa próba podziemnego zgazowania węgla w złożu, KHW posiądzie pionierską technologię produkcji paliwa gazowego dla energetyki, która byłaby jak cudowne lekarstwo na kłopoty z rentownością górnictwa przez kolejnych kilkadziesiąt lat.

- Czuję się wyróżniony przez los - prezes Łój mówi, że to zaszczyt kierować KHW w momencie przełomu tak trudnym, że zejście z okrętu byłoby hańbą niegodną kapitana. Pociesza, że Holding został przez naturę szczodrze wyposażony w doskonały węgiel.

- Wierzę głęboko, że zmieniając naszą strukturę organizacyjną, unowocześnimy zarządzanie, zwiększymy efektywność, utrzymamy pozycję na rynku i zapewnimy miejsca pracy i godny zarobek dla następnych pokoleń górników i ich rodzin.

Dr inż. TADEUSZ DEMEL, prezes pierwszego zarządu KHW SA: Inni od samego początku Trudno uwierzyć, że to już 20 lat... Mimo to doskonale pamiętam ówczesną atmosferę i tamte realia, w których funkcjonowało polskie górnictwo. Szukaliśmy dla niego właściwego miejsca w powstającej wolnorynkowej rzeczywistości. W marcu 1993 r. podjęto decyzję o utworzeniu spółek węglowych: bytomskiej, rudzkiej, rybnickiej, jastrzębskiej, gliwickiej i nadwiślańskiej. Przyjęto zasadę, w myśl której kopalnie pozbawione zostały osobowości prawnej, a całkowita odpowiedzialność za wyniki przeniesiona została na zarządy spółek. Dla kopalń z okolic Katowic, Sosnowca, Mysłowic, Rudy Śląskiej i Jaworzna szukaliśmy innego rozwiązania. W rezultacie licznych negocjacji na najwyższych szczeblach państwa zrodziło się kompromisowe rozwiązanie w postaci quasi-holdingu: wprawdzie kopalnie nie otrzymały osobowości prawnej, lecz uzyskały dużą samodzielność - w jej ramach ponosiły odpowiedzialność za osiągane wyniki, a z nich rozliczały się przed zarządem spółki. Formuła ta - jak pokazuje 20 lat istnienia Holdingu - okazała się trwała i efektywna. Patrząc na Holding dziś, czuję satysfakcję, że osiągnął na swej 20-letniej drodze tyle sukcesów. Gratuluję wszystkim następcom pierwszego zarządu dorobku i wkładu w dzieło zbudowania solidnego organizmu gospodarczego. Jako nestor życzę całej holdingowej społeczności pewnej i stabilnej przyszłości. Wybrane z wywiadu dla Naszego Holdingu.